Chip điện thoại, hay SoC (System on a Chip, hệ thống trên một chip), không chỉ là bộ xử lý trung tâm. Trên một miếng silicon cỡ đầu ngón tay, nhà sản xuất gom gần như mọi bộ phận tính toán của máy: CPU chạy hệ điều hành và ứng dụng, GPU vẽ hình ảnh, NPU tăng tốc các phép tính kiểu mạng nơ-ron, bộ xử lý ảnh (ISP) biến tín hiệu thô từ cảm biến camera thành bức ảnh, bộ mã hoá và giải mã video, bộ điều khiển bộ nhớ, và ở phần lớn chip Android còn có cả modem kết nối mạng di động.
Vì vậy khi nói "máy này chip mạnh", câu đó thật ra gói nhiều ý: CPU nhanh, GPU khoẻ, hay chụp ảnh xử lý tốt, hay sóng ổn định và ít tốn pin. Một điểm benchmark tổng hợp chỉ đo được vài phần trong số đó. Bài này đi qua từng khối, mỗi khối làm gì trong việc dùng hằng ngày, và cách đọc trang thông số để biết một con chip mạnh ở đâu, yếu ở đâu.
Vì sao điện thoại gom mọi thứ vào một con chip
Máy tính để bàn có thể tách rời CPU, card đồ hoạ, card mạng, vì thùng máy rộng, nguồn điện dồi dào và có quạt. Điện thoại thì ngược lại: thân máy mỏng, pin chỉ vài chục watt giờ, không có quạt, mọi linh kiện phải nằm gọn trên một bo mạch nhỏ hơn bàn tay. Gom các khối vào cùng một chip giúp đường truyền dữ liệu giữa chúng ngắn lại, tốn ít điện hơn và chiếm ít diện tích hơn rất nhiều so với đặt từng chip riêng.
Cái giá phải trả là các khối dùng chung một ngân sách nhiệt và điện. Khi bạn quay video 4K ngoài nắng, CPU, GPU, ISP, bộ mã hoá video và modem đều đang chạy cùng lúc trên một miếng silicon; chip nóng lên thì cả hệ thống phải hạ xung, không riêng khối nào. Đây là lý do một chiếc điện thoại có thể chạy bài đo CPU rất cao nhưng lại nóng và giật khi vừa quay video vừa phát trực tiếp.
Bộ nhớ RAM thường không nằm trong SoC mà được xếp chồng ngay trên hoặc sát cạnh chip để rút ngắn đường truyền. Bộ nhớ trong (UFS hoặc eMMC) là một chip riêng. Hai thứ này không thuộc SoC nhưng ảnh hưởng mạnh tới cảm giác nhanh chậm, nên khi so hai máy cùng chip vẫn phải nhìn thêm loại RAM và loại bộ nhớ trong.
CPU và GPU: hai khối ai cũng nhắc tới
CPU lo phần logic. Mở ứng dụng, cuộn trang mạng xã hội, tải trang web, giải nén tệp, chạy mã JavaScript của trang, xử lý bảng tính trên điện thoại đều dựa chủ yếu vào CPU. CPU điện thoại hiện nay chia thành nhiều cụm nhân với kích cỡ khác nhau: nhân lớn chạy việc gấp, nhân tiết kiệm lo việc nền. Thông số cần đọc là số nhân trong từng cụm, xung nhịp và đời kiến trúc nhân, chứ không chỉ con số "8 nhân".
GPU lo phần hình ảnh. Mọi thứ hiện lên màn hình, từ hiệu ứng chuyển cảnh của giao diện tới cảnh đồ hoạ 3D trong ứng dụng nặng, đều đi qua GPU. Màn hình 120Hz bắt GPU vẽ gấp đôi số khung hình mỗi giây so với 60Hz, nên GPU yếu đi kèm màn tần số quét cao thường cho cảm giác "lúc mượt lúc khựng".
Hai khối giành nhau nhiệt. Khi chạy ứng dụng đồ hoạ nặng, GPU thường là khối nóng nhất. Hệ thống có thể hạ xung CPU để nhường ngân sách nhiệt cho GPU, hoặc ngược lại. Vì vậy điểm CPU cao và điểm GPU cao đo riêng lẻ không bảo đảm máy giữ được cả hai cùng lúc trong một phiên dùng dài.
Đời kiến trúc quan trọng hơn con số. Cùng xung nhịp nhưng nhân đời mới thường làm được nhiều việc hơn trong mỗi chu kỳ. So hai chip chỉ bằng GHz là cách so dễ sai nhất, nhất là khi hai chip khác đời hoặc khác hãng thiết kế nhân.
NPU, DSP và các khối tăng tốc chuyên việc
NPU (bộ xử lý thần kinh) là khối chuyên làm các phép nhân ma trận cỡ lớn mà mô hình học máy cần. Trên điện thoại, NPU thường được giao xử lý ảnh chụp đêm, xoá phông, nhận dạng giọng nói, dịch trực tiếp, lọc tạp âm khi gọi. Cùng một việc, NPU làm tốn ít điện hơn nhiều so với để CPU hay GPU gánh, nên máy mát hơn và pin bền hơn.
Bên cạnh NPU còn có DSP (bộ xử lý tín hiệu số) cho âm thanh, cảm biến, đôi khi là cả các tác vụ học máy nhỏ. Một số hãng gộp DSP và NPU dưới một tên thương mại riêng, nên trên trang thông số bạn có thể thấy những cái tên rất khác nhau cho cùng một loại khối. Khối bảo mật (lưu vân tay, khoá giải mã) cũng thường nằm trong SoC, tách biệt với phần còn lại để ứng dụng thường không đọc được.
Con số hay được quảng cáo cho NPU là TOPS (nghìn tỉ phép tính mỗi giây). Con số này chỉ hữu ích khi so hai chip cùng hãng, cùng cách đo, vì mỗi hãng tính TOPS ở độ chính xác khác nhau (8 bit, 4 bit). Với người dùng thường, câu hỏi thực tế hơn là: tính năng xử lý ảnh, ghi âm thành chữ, dịch không cần mạng có chạy được trên máy hay phải gửi lên máy chủ. Câu này phải kiểm theo từng dòng máy và từng bản cập nhật phần mềm.
Modem và các khối kết nối
Modem là phần nói chuyện với trạm phát sóng di động: bắt sóng 4G, 5G, giữ kết nối khi bạn đi xe, chuyển trạm, gom nhiều băng tần để tăng tốc độ. Ở phần lớn chip Android, modem được tích hợp luôn trong SoC. Một số dòng máy lại dùng modem rời đặt cạnh chip chính. Tích hợp hay rời đều dùng được, khác biệt nằm ở thiết kế anten, mức tối ưu của hãng điện thoại và chất lượng modem đời đó.
Ngoài modem di động, SoC thường chứa hoặc điều khiển Wi-Fi, Bluetooth, định vị vệ tinh. Những khối này không làm điểm benchmark tăng lên chút nào, nhưng quyết định vài trải nghiệm rất đời thường: gọi video trong thang máy có rớt không, bản đồ có định vị nhanh khi vừa ra khỏi hầm không, tai nghe không dây có bị ngắt tiếng khi đặt điện thoại trong túi quần.
Modem còn là một nguồn tốn pin lớn mà ít người để ý. Ở vùng sóng yếu, modem phải phát mạnh hơn và dò trạm liên tục, chip nóng lên dù bạn không mở ứng dụng nặng nào. Nhiều người tưởng chip "kém tối ưu" trong khi nguyên nhân chính là chỗ ở hoặc chỗ làm có sóng yếu.
Bộ xử lý ảnh, bộ mã hoá video và bộ điều khiển bộ nhớ
Bộ xử lý ảnh (ISP) nhận dữ liệu thô từ cảm biến camera và làm hàng loạt việc trong vài phần nghìn giây: khử nhiễu, cân bằng trắng, ghép nhiều khung hình để mở rộng vùng sáng tối, chống rung, lấy nét. ISP mạnh cho phép chụp liên tiếp nhanh, quay video HDR ở độ phân giải cao, xem trước ảnh trong khung ngắm gần với ảnh cuối cùng. Hai máy dùng cùng cảm biến nhưng khác ISP có thể cho ảnh và tốc độ chụp rất khác.
Bộ mã hoá và giải mã video là mạch cứng chuyên nén và giải nén các chuẩn như H.264, H.265, AV1. Nhờ mạch này, điện thoại xem phim hàng giờ mà không nóng, và xuất video ngắn nhanh hơn nhiều so với để CPU tự nén. Một chip không có giải mã cứng cho chuẩn mới sẽ phải dùng CPU, tốn pin hơn hẳn khi xem video theo chuẩn đó.
Bộ điều khiển bộ nhớ quyết định chip hỗ trợ loại RAM nào (LPDDR4X, LPDDR5, LPDDR5X) và băng thông bao nhiêu. GPU và NPU rất "khát" băng thông, nên chip có bộ điều khiển bộ nhớ đời cũ sẽ bị kìm lại dù nhân xử lý mạnh. Đây là thông số ít được quảng cáo nhưng đáng nhìn khi so hai chip gần nhau.
Đọc thông số SoC trên trang cấu hình
Khi xem trang thông số một chiếc điện thoại, dòng "chipset" chỉ cho bạn tên chip. Để biết chip đó mạnh ở đâu, nên tra thêm trang thông số của chính hãng chip và đối chiếu từng khối như bảng dưới.
| Khối trong SoC | Thông số nên đọc | Ảnh hưởng trong dùng thật |
|---|---|---|
| CPU | Số nhân từng cụm, xung nhịp, đời kiến trúc nhân | Mở ứng dụng, tải trang, đa nhiệm, độ nhanh nhạy chung |
| GPU | Tên và đời GPU, các chuẩn đồ hoạ hỗ trợ | Độ mượt giao diện tần số quét cao, ứng dụng đồ hoạ nặng, chỉnh video |
| NPU | Đời NPU, các tính năng xử lý trên máy mà hãng điện thoại bật | Ảnh đêm, xoá phông, chuyển giọng nói thành chữ, dịch không cần mạng |
| ISP | Số luồng camera xử lý đồng thời, độ phân giải video tối đa, HDR | Tốc độ chụp, ảnh thiếu sáng, quay video chống rung |
| Mã hoá video | Các chuẩn giải mã và mã hoá cứng (H.265, AV1) | Thời lượng pin khi xem phim, tốc độ xuất video |
| Modem | Tích hợp hay rời, đời modem, các băng tần mạng | Sóng chỗ yếu, tốn pin khi di chuyển, tốc độ dữ liệu |
| Bộ nhớ | Loại RAM hỗ trợ, đi kèm UFS hay eMMC | Tốc độ mở ứng dụng, giữ ứng dụng nền, cài đặt và sao chép tệp |
Thông số của hãng chip mô tả mức tối đa. Hãng điện thoại có thể không dùng hết: hạ xung để máy mát, không bật một chuẩn video, hoặc ghép với RAM chậm hơn mức chip hỗ trợ. Vì vậy cùng tên chip, hai máy vẫn có thể khác nhau rõ, và nên xem thêm bài đánh giá đo trên đúng máy đó.
Câu hỏi thường gặp
SoC và CPU khác nhau thế nào?
CPU chỉ là một khối trong SoC, lo phần tính toán chung. SoC là cả con chip, gồm CPU, GPU, NPU, bộ xử lý ảnh, bộ mã hoá video, bộ điều khiển bộ nhớ và thường cả modem. Gọi chip điện thoại là "CPU" là cách nói quen nhưng không chính xác.
RAM có nằm trong chip điện thoại không?
Thường là không. RAM là chip riêng, hay được đặt chồng lên trên SoC hoặc sát bên để đường truyền ngắn. SoC chỉ chứa bộ điều khiển bộ nhớ, quyết định loại RAM và băng thông tối đa mà máy dùng được.
Chip có modem rời thì có kém hơn modem tích hợp không?
Không hẳn. Modem rời tốn thêm chỗ trên bo mạch và có thể tốn thêm chút điện, nhưng chất lượng bắt sóng phụ thuộc nhiều vào đời modem, thiết kế anten và mức tối ưu của hãng điện thoại. Muốn biết sóng tốt hay không, nên xem bài đánh giá có đo trong điều kiện sóng yếu.
Vì sao hai máy cùng chip lại chụp ảnh khác nhau?
Bộ xử lý ảnh chỉ là công cụ. Cảm biến, ống kính và nhất là phần mềm xử lý ảnh do hãng điện thoại viết mới quyết định màu sắc, độ nét và cách khử nhiễu. Cùng chip nhưng khác cảm biến và khác thuật toán thì ảnh khác nhau là chuyện bình thường.
Benchmark có đo được hết các khối trong SoC không?
Không. Các bài đo phổ biến chủ yếu đo CPU, GPU, bộ nhớ và một phần NPU. Modem, bộ xử lý ảnh, bộ giải mã video gần như không có trong điểm tổng. Muốn đánh giá những khối này phải nhìn vào thử nghiệm thực tế như chụp ảnh, quay video, đo sóng và đo pin.
Đọc thông số chip ở đâu cho chính xác?
Nguồn đáng tin nhất là trang thông số của chính hãng thiết kế chip, sau đó đối chiếu với trang thông số của hãng điện thoại. Các trang tổng hợp cấu hình tiện để tra nhanh nhưng đôi khi ghi sai đời GPU hoặc loại RAM, nên kiểm lại ở nguồn gốc khi cần so kỹ.