HieuNang.comHiệu Năng
Tự đo hiệu năng tại nhà

Trình quản lý tác vụ trên Windows: đọc CPU, RAM, ổ đĩa, GPU để tìm chỗ nghẽn

Cách đọc thẻ Hiệu năng và Tiến trình trong Trình quản lý tác vụ Windows: CPU, bộ nhớ, ổ đĩa, GPU nói gì, và ghép các con số lại để biết máy đang nghẽn ở đâu.

Over-the-shoulder view of a Vietnamese office worker at a cramped desk in a small Hanoi office, laptop display softly blurred, hand on mouse, afternoon window light, navy shirt

Trình quản lý tác vụ (mở bằng Ctrl + Shift + Esc) có hai chỗ đáng xem: thẻ Hiệu năng cho biết bộ phận nào đang bận (CPU, bộ nhớ, ổ đĩa, GPU), thẻ Tiến trình cho biết ứng dụng nào gây ra. Nút thắt là bộ phận chạm trần đúng lúc máy khựng: CPU gần một trăm phần trăm, ổ đĩa có thời gian hoạt động một trăm phần trăm, bộ nhớ đã cam kết vượt RAM thật, hoặc GPU chạy đầy.

Bài này giải thích từng con số trên thẻ Hiệu năng theo cách người dùng thường đọc được, những chỗ dễ đọc nhầm (ví dụ CPU một trăm phần trăm chỉ trên một nhân, hay ổ đĩa "bận" mà tốc độ thấp), và một bảng ghép triệu chứng với con số để chỉ ra máy đang nghẽn ở đâu. Vị trí và tên gọi các mục có thể khác chút giữa Windows 10 và 11 hay giữa các bản cập nhật; nguyên lý đọc thì giữ nguyên.

Mở đúng chỗ và để nó chạy trước khi máy khựng

Cách mở nhanh nhất là tổ hợp Ctrl + Shift + Esc, hoặc bấm chuột phải vào thanh tác vụ. Nếu chỉ thấy một danh sách ứng dụng gọn, bấm "Chi tiết hơn" để hiện đủ các thẻ. Hai thẻ cần dùng là Tiến trình (danh sách mọi thứ đang chạy, kèm cột CPU, Bộ nhớ, Ổ đĩa, Mạng, GPU) và Hiệu năng (biểu đồ theo thời gian cho từng bộ phận).

Một mẹo quan trọng: mở Trình quản lý tác vụ trước khi làm việc nặng, thu nhỏ nó sang một góc màn hình, rồi mới làm việc như thường. Khi máy khựng mà lúc đó mới mở, chính việc mở cũng bị chậm, và bạn đã lỡ mất khoảnh khắc cần nhìn. Biểu đồ trên thẻ Hiệu năng giữ khoảng một phút gần nhất, đủ để thấy đỉnh vừa xảy ra.

Trên máy có hai màn hình, kéo cửa sổ sang màn hình phụ là cách dễ nhất. Có thể chọn tốc độ cập nhật trong menu Xem: để "Bình thường" là hợp lý; "Cao" giúp bắt đỉnh ngắn nhưng chính nó cũng tốn chút tài nguyên, còn "Tạm dừng" cho phép đứng yên để đọc kỹ một khoảnh khắc.

CPU: đọc mức dùng, tốc độ và từng bộ xử lý logic

Mục CPU trên thẻ Hiệu năng có biểu đồ mức dùng và một loạt số bên dưới. "Mức sử dụng" là phần trăm thời gian các nhân đang bận, tính trung bình cho cả chip. "Tốc độ" là xung nhịp hiện tại, thay đổi liên tục: máy rảnh xung thấp để tiết kiệm điện, có việc thì vọt lên. Một CPU ghi xung cơ bản 2,0 GHz mà đang hiện 3,8 GHz là bình thường, đó là xung tăng cường. Ngược lại, máy đang chạy nặng mà xung tụt xuống dưới mức cơ bản thì đáng để ý tới nhiệt hoặc chế độ nguồn.

Chỗ hay đọc nhầm nhất là mức dùng trung bình. Bấm chuột phải vào biểu đồ, chọn đổi sang "Bộ xử lý logic" để thấy từng luồng riêng. Một chương trình chỉ dùng được một luồng sẽ làm một ô đầy kín trong khi các ô khác gần trống, và mức trung bình chỉ hiện mười lăm, hai mươi phần trăm. Người dùng nhìn con số đó tưởng CPU còn dư, thật ra việc đang nghẽn ở sức đơn nhân. Đây là chuyện thường gặp với bảng tính có công thức tính tuần tự, một số phần mềm cũ, hay bước xuất tệp của vài ứng dụng.

Trên CPU có nhân hiệu năng và nhân tiết kiệm, các ô cũng không đều nhau: việc nền hay được xếp sang nhân tiết kiệm. Điều cần nhìn là khi máy khựng, có ô nào kẹt ở một trăm phần trăm không, và tổng mức dùng có nằm sát trần trong thời gian dài không. Dòng "Thời gian hoạt động", "Tiến trình", "Luồng" phía dưới ít khi cần đến cho việc tìm nút thắt.

Bộ nhớ và ổ đĩa: hai con số hay bị hiểu sai

Ở mục Bộ nhớ, con số đáng xem không phải "đang dùng bao nhiêu phần trăm" mà là "đã cam kết" so với dung lượng RAM thật. Windows cố ý dùng RAM trống làm bộ đệm, nên phần trăm cao chưa nói lên điều gì. Khi số đã cam kết thường xuyên vượt RAM thật và phần "đã nén" phình to, máy đang phải đẩy dữ liệu xuống ổ đĩa. Chi tiết về ba con số này có trong bài chọn RAM máy tính ở danh mục RAM, ổ cứng và bộ nhớ.

Ở mục Ổ đĩa, có hai loại con số khác nhau hẳn. "Thời gian hoạt động" là phần trăm thời gian ổ đang bận phục vụ yêu cầu; "Tốc độ đọc" và "Tốc độ ghi" là lượng dữ liệu đi qua mỗi giây. Ổ cứng cơ học có thể báo thời gian hoạt động một trăm phần trăm trong khi tốc độ chỉ vài MB/giây: nó bận vì phải nhảy đầu đọc khắp đĩa để lấy hàng nghìn mẩu nhỏ, chứ không phải vì chép tệp lớn. Đây chính là tình trạng "ổ đĩa một trăm phần trăm" làm máy cũ đứng hình mỗi lần khởi động.

Với SSD, thời gian hoạt động chạm một trăm phần trăm ngắn trong lúc chép tệp hay cài phần mềm là bình thường. Nếu nó kẹt ở mức cao kéo dài trong khi bạn không làm gì nặng, xem thêm cột "Thời gian phản hồi trung bình": vài mili giây là ổn, hàng trăm mili giây là ổ đang quá tải hoặc có vấn đề. Lúc đó nên kiểm sức khoẻ ổ bằng phần mềm đọc thông số tự chẩn đoán của ổ, rồi xem ổ có gần đầy không.

GPU: nhìn đúng bộ máy đang làm việc

Mục GPU có thể hiện một hoặc hai thẻ: card tích hợp và card rời. Mỗi thẻ có bốn ô nhỏ mặc định, thường là 3D, Sao chép, Giải mã video và Xử lý video; bấm vào tên ô để đổi sang bộ máy khác như Mã hoá video hay Tính toán. Con số "mức sử dụng GPU" ở thẻ Tiến trình chỉ lấy bộ máy bận nhất, nên một ứng dụng xem phim có thể báo GPU ba mươi phần trăm trong khi phần dựng hình 3D gần như rảnh.

Khi dựng video và thấy xuất tệp chậm, hãy nhìn ô Mã hoá video: nếu nó chạy đều mà CPU nhàn, phần mềm đang dùng bộ mã hoá phần cứng như mong muốn. Nếu ô đó trống và CPU kín, phần mềm đang mã hoá bằng CPU, có thể vì thiết lập xuất chưa bật tăng tốc phần cứng. Với ứng dụng đồ hoạ nặng, ô 3D chạy sát trần trong khi CPU còn dư thường có nghĩa card đồ hoạ là giới hạn; chiều ngược lại thì xem bài nghẽn cổ chai CPU và card ở danh mục CPU và card đồ hoạ.

Phía dưới có hai loại bộ nhớ: "Bộ nhớ GPU chuyên dụng" (VRAM trên card rời) và "Bộ nhớ GPU dùng chung" (phần RAM hệ thống cho card mượn). Card tích hợp gần như chỉ dùng phần dùng chung. Với card rời, khi bộ nhớ chuyên dụng đã đầy mà phần dùng chung bắt đầu tăng nhanh, card đang phải với sang RAM chậm hơn nhiều lần, thường kèm hiện tượng giật cục khi xoay cảnh 3D hay tua dòng thời gian video.

Ghép triệu chứng với con số để tìm nút thắt

Một con số đứng riêng ít khi đủ để kết luận. Bảng sau ghép cảm giác khi dùng với các con số nên thấy cùng lúc trên thẻ Hiệu năng; đây là hướng tìm, không phải chẩn đoán chắc chắn.

Bạn cảm thấyCon số thường thấy cùng lúcNút thắt nhiều khả năng
Cả máy ì, quạt rú, gõ phím cũng trễCPU tổng gần một trăm phần trăm kéo dàiCPU, hoặc một tiến trình nền chiếm hết
Một ứng dụng chậm, các ứng dụng khác vẫn nhanhMột bộ xử lý logic kẹt trần, trung bình thấpSức đơn nhân, giới hạn của phần mềm
Chuyển cửa sổ khựng vài giây, tab trình duyệt tải lạiĐã cam kết vượt RAM, ổ đĩa ghi đọc nhiềuThiếu RAM
Khởi động lâu, mở thư mục đứng hìnhỔ đĩa thời gian hoạt động một trăm phần trăm, tốc độ thấpỔ cứng cơ học hoặc ổ quá đầy
Xoay cảnh 3D giật, tua video giậtGPU 3D kín, bộ nhớ dùng chung tăngCard đồ hoạ, thiếu VRAM
Lúc đầu nhanh, mười phút sau chậm hẳnMức dùng vẫn cao nhưng tốc độ CPU tụt dầnNhiệt độ, máy giảm xung

Dòng cuối cùng cần thêm một phần mềm đọc cảm biến nhiệt để xác nhận, vì Trình quản lý tác vụ chỉ hiện nhiệt độ GPU trên một số máy chứ không hiện nhiệt độ CPU. Bài đo nhiệt độ khi chạy nặng trong cùng danh mục hướng dẫn phần này.

Thẻ Tiến trình và Resource Monitor: tìm ra thủ phạm

Sắp xếp theo cột đang nghẽn. Biết bộ phận nào kín rồi thì sang thẻ Tiến trình, bấm vào tiêu đề cột đó để xếp từ cao xuống thấp. Kẻ chiếm nhiều nhất hiện lên đầu. Lưu ý trình duyệt chia thành nhiều tiến trình con; bấm mũi tên cạnh tên để thấy từng phần, có khi chỉ một tab hay một tiện ích là thủ phạm.

Cột Mức sử dụng năng lượng. Cột này cho biết tiến trình nào đang ngốn điện, hữu ích trên laptop khi pin tụt nhanh. Nó phản ánh tổng hợp CPU, GPU và ổ đĩa, nên một tiến trình báo "Rất cao" là đáng xem dù từng cột riêng lẻ không quá nổi bật.

Đừng kết thúc tiến trình hệ thống. Các tiến trình mang tên hệ thống Windows, dịch vụ diệt virus hay trình điều khiển phần cứng không nên tắt bằng tay; tắt nhầm có thể làm treo máy hoặc mất dữ liệu đang ghi. Nếu một tiến trình hệ thống chiếm tài nguyên bất thường kéo dài, tìm hiểu tên nó trước khi làm gì.

Resource Monitor cho chi tiết hơn. Ở cuối thẻ Hiệu năng có liên kết mở Resource Monitor. Công cụ này cho biết tiến trình nào đang đọc ghi tệp nào trên ổ đĩa, và hàng đợi ổ đĩa dài bao nhiêu. Khi ổ đĩa kẹt một trăm phần trăm mà thẻ Tiến trình không chỉ rõ ai, đây là nơi tìm ra.

Ghi lại thay vì chỉ nhìn. Chụp màn hình thẻ Hiệu năng ở thời điểm máy khựng, kèm thẻ Tiến trình đã sắp xếp. Hai tấm ảnh đó đủ để bạn so trước và sau khi nâng cấp, hoặc để nhờ người khác xem hộ mà không cần mô tả mơ hồ.

Câu hỏi thường gặp

CPU lúc nào cũng hiện mức dùng thấp mà máy vẫn chậm là vì sao?

Có thể việc đang nghẽn ở một nhân duy nhất, mức trung bình nên trông thấp. Đổi biểu đồ sang bộ xử lý logic để xem có ô nào kẹt trần không. Nếu không có, hãy xem ổ đĩa và bộ nhớ, vì máy chậm cũng có thể do chờ ổ đĩa hoặc thiếu RAM.

Ổ đĩa báo một trăm phần trăm liên tục có phải ổ sắp hỏng không?

Không nhất thiết. Ổ cứng cơ học hay bị như vậy khi khởi động hoặc khi đang lập chỉ mục, cập nhật. Nếu tình trạng kéo dài cả giờ, thời gian phản hồi rất cao, hoặc phần mềm đọc thông số tự chẩn đoán báo cảnh báo, nên sao lưu dữ liệu ngay và kiểm ổ kỹ hơn.

Tốc độ CPU hiện cao hơn xung ghi trên hộp có bình thường không?

Bình thường. Xung cơ bản là mức đảm bảo, còn khi có việc và đủ mát, CPU tự tăng lên mức xung tăng cường. Điều đáng để ý là chiều ngược lại: đang chạy nặng mà xung tụt sâu dưới mức cơ bản, thường do nhiệt hoặc chế độ tiết kiệm điện.

Trình quản lý tác vụ có hiện nhiệt độ CPU không?

Hiện tại công cụ này chỉ hiện nhiệt độ GPU trên một số máy, không hiện nhiệt độ CPU. Muốn xem nhiệt CPU cần phần mềm đọc cảm biến riêng. Khi tải về, chỉ dùng nguồn chính thức của nhà phát triển và kiểm phiên bản hiện hành.

GPU báo mức sử dụng thấp khi xem phim, có phải card không được dùng?

Không hẳn. Xem phim chủ yếu dùng bộ máy Giải mã video, và mức sử dụng chung có thể chỉ lấy bộ máy bận nhất. Bấm vào ô trên thẻ GPU để chuyển sang Giải mã video, sẽ thấy phần đó đang làm việc trong khi phần 3D gần như nghỉ.

Có nên tắt bớt tiến trình trong Trình quản lý tác vụ để máy nhanh hơn?

Chỉ nên kết thúc ứng dụng bạn biết rõ đang treo hoặc đang ngốn tài nguyên bất thường. Tắt hàng loạt tiến trình theo thói quen không làm máy nhanh lâu dài, mà có thể làm mất dữ liệu hoặc treo hệ thống. Ứng dụng tự chạy khi khởi động thì nên xử lý ở phần cài đặt khởi động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138