Một bảng ghi kết quả đo hiệu năng dùng được lâu cần ba nhóm cột: điều kiện đo (ngày, phiên bản hệ điều hành và phần mềm đo, pin, sạc, nhiệt độ phòng, chế độ hiệu năng), số đo của từng lần chạy, và số chọn để so (trung vị). Mỗi bài đo nên chạy ít nhất ba lần, chạy thêm khi ba lần lệch nhau quá năm phần trăm, và luôn so bằng phần trăm chênh thay vì điểm tuyệt đối.
Bài này đưa ra mẫu cột, một bảng ví dụ giả định đã điền, cách tính phần trăm chênh, cách nhận ra một lần đo hỏng, và cách giữ bảng qua nhiều tháng để thấy máy đang chậm đi hay chỉ là cảm giác. Bảng có thể làm trên giấy, trên ứng dụng ghi chú hay bảng tính; quan trọng là cột cố định và lần nào cũng điền đủ.
Vì sao cần bảng, không chỉ nhớ điểm
Người tự đo thường nhớ một con số: "hồi mới mua máy được khoảng chừng ấy điểm". Vài tháng sau đo lại thấy thấp hơn, liền kết luận máy xuống cấp. Nhưng lần trước đo trong phòng máy lạnh, pin đầy, phiên bản phần mềm đo cũ; lần này đo buổi trưa, pin còn ba mươi phần trăm, phần mềm đo vừa cập nhật. Không có bảng ghi điều kiện, hai con số không nói được gì về nhau.
Bảng ghi còn giúp tránh một cái bẫy tâm lý: chỉ nhớ lần đo đẹp nhất. Khi mỗi lần chạy đều nằm trên giấy, bạn thấy được độ dao động thật của máy, và sẽ không bất ngờ khi lần sau thấp hơn vài phần trăm. Đó là thứ phân biệt "máy tụt thật" với "nhiễu đo".
Cuối cùng, bảng là bằng chứng khi cần nhờ người khác. Mang tới thợ hay hỏi trên diễn đàn một bảng có điều kiện và ba lần đo, người xem có thể chỉ ra ngay chỗ bất thường. Một câu "máy em chậm quá" thì không ai đọc ra được gì.
Các cột nên có trong bảng
Bảng dưới là bộ cột tối thiểu cho cả điện thoại lẫn máy tính. Có thể thêm cột riêng cho thiết bị của bạn, nhưng đừng bớt cột điều kiện.
| Cột | Ghi gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Ngày, giờ | Ngày đo và buổi trong ngày | Ghép với mùa, với bản cập nhật đã cài |
| Thiết bị | Tên máy bạn tự đặt, ví dụ "máy cũ", "laptop phòng khách" | Khi có nhiều máy trong một bảng |
| Hệ điều hành | Phiên bản đầy đủ | Cập nhật hệ điều hành hay đổi cách điều phối xung |
| Phần mềm đo | Tên bài đo và phiên bản | Hai phiên bản phần mềm đo nhiều khi không so được |
| Nguồn điện | Mức pin lúc bắt đầu, có cắm sạc không | Pin thấp hoặc cắm sạc làm số lệch rõ |
| Chế độ | Chế độ hiệu năng, tiết kiệm pin bật hay tắt | Đổi chế độ là đổi giới hạn công suất |
| Nhiệt độ | Nhiệt độ phòng, máy nguội hay ấm khi bắt đầu | Nhiệt là nguồn dao động lớn nhất |
| Lần 1, 2, 3 | Số đo từng lần | Thấy được độ dao động |
| Số chọn | Trung vị của các lần | Con số để so với lần sau |
| Ghi chú | Điều bất thường | Giải thích con số lạ khi nhìn lại |
Nếu thấy nhiều cột quá, hãy giữ ít nhất bốn cột: ngày, phiên bản phần mềm đo, nguồn điện, nhiệt độ. Bốn thứ này giải thích phần lớn các lần "điểm tụt" mà người dùng gặp.
Đo mấy lần là đủ và lấy số nào
Ba lần là mức tối thiểu hợp lý cho người dùng thường. Với ba con số, bạn lấy số ở giữa làm số chọn, và nhìn khoảng cách giữa số cao nhất với thấp nhất để biết lần đo này ổn định hay không. Nếu khoảng cách đó dưới ba phần trăm của số chọn, đo rất ổn. Từ ba đến năm phần trăm vẫn chấp nhận được. Trên năm phần trăm thì chạy thêm hai lần và lấy trung vị của năm lần.
Lý do không lấy trung bình cộng: một lần đo hỏng, ví dụ có thông báo cập nhật chen vào làm điểm tụt hai mươi phần trăm, sẽ kéo trung bình xuống đáng kể. Trung vị gần như không bị ảnh hưởng bởi một lần hỏng. Lý do không lấy số cao nhất: lần cao nhất thường là lần máy mát nhất, khó lặp lại, và so số cao nhất của lần này với số cao nhất của lần khác làm nhiễu lớn hơn.
Có một ngoại lệ: với bài đo kéo dài nhiều vòng, phần mềm đã tự cho bạn vòng tốt nhất, vòng kém nhất và tỉ lệ ổn định. Khi đó mỗi lần chạy là một bộ ba con số, và bạn ghi trung vị của từng cột qua các lần chạy. Bài đo kéo dài tốn thời gian nên hai lần là chấp nhận được, miễn hai lần không lệch nhau quá nhiều.
Với phép đo việc thật bằng đồng hồ bấm giờ, như mở ứng dụng hay xuất video, sai số tay người lớn hơn bài đo tự động. Nên đo năm lần và lấy trung vị; bỏ qua lần đầu tiên sau khởi động nếu bạn muốn đo trạng thái "đã khởi động ấm", hoặc chỉ lấy lần đầu nếu bạn muốn đo trạng thái "mở lạnh". Bài đo tốc độ mở ứng dụng trong cùng danh mục nói kỹ hai trạng thái này.
Một bảng ví dụ đã điền
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một điện thoại đo ba lần trong năm, chỉ để minh hoạ cách điền và cách đọc; điểm số không phải của mẫu máy nào.
| Ngày | Điều kiện | Lần 1 / 2 / 3 | Trung vị | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Tháng 1 | Pin 80%, rút sạc, phòng mát, phần mềm đo bản A | 1.510 / 1.495 / 1.520 | 1.510 | Mốc khi máy còn mới |
| Tháng 6 | Pin 75%, rút sạc, phòng nóng, phần mềm đo bản A | 1.470 / 1.430 / 1.465 | 1.465 | Nóng hơn, chênh khoảng 3% |
| Tháng 11 | Pin 85%, rút sạc, phòng mát, phần mềm đo bản A | 1.300 / 1.320 / 1.290 | 1.300 | Sau cập nhật lớn, chênh khoảng 14% |
Đọc bảng: lần tháng 6 thấp hơn mốc khoảng ba phần trăm, trong khi phòng nóng hơn; đây là nhiễu điều kiện, không đáng lo. Lần tháng 11 cùng điều kiện với mốc mà thấp hơn khoảng mười bốn phần trăm, vượt xa độ dao động thường. Đây là thay đổi thật, nên tìm hiểu: pin đã chai tới mức máy hạ hiệu năng, hay bản cập nhật đổi cách điều phối. Nếu ghi cả phiên bản hệ điều hành vào cột điều kiện, bạn sẽ thấy ngay bản cập nhật nào đi kèm cú tụt.
Tính phần trăm chênh cho đúng
Luôn tính theo số mốc. Phần trăm chênh bằng hiệu của hai trung vị chia cho trung vị của lần mốc, nhân một trăm. Ở ví dụ trên, tháng 11 so với tháng 1 là khoảng hai trăm mười chia một nghìn năm trăm mười, tức gần mười bốn phần trăm.
Đừng so điểm tuyệt đối giữa các bài đo. Một trăm điểm chênh ở bài này có thể là nhỏ, ở bài khác là lớn. Phần trăm cho phép so chênh lệch giữa nhiều bài đo với nhau.
Đặt ngưỡng trước khi nhìn số. Quy ước trước: dưới năm phần trăm coi là ngang, năm đến mười phần trăm là đáng theo dõi, trên mười phần trăm là thay đổi thật. Đặt ngưỡng sau khi đã thấy số rất dễ tự thuyết phục mình theo điều đang muốn tin.
Với phép đo thời gian, số nhỏ là tốt. Mở ứng dụng mất 1,2 giây so với mốc 1,0 giây là chậm hơn hai mươi phần trăm. Ghi rõ chiều "cao là tốt" hay "thấp là tốt" ở đầu mỗi cột để khỏi đọc ngược.
Nhận ra một lần đo hỏng và xử lý
Không phải lần đo nào cũng giữ lại được. Một lần nên đánh dấu hỏng và đo lại khi gặp một trong các dấu hiệu sau:
- Lệch hẳn so với hai lần kia, ví dụ hai lần quanh 1.500 mà một lần ra 1.200, và bạn nhớ có thông báo, cuộc gọi hay đồng bộ chen vào.
- Máy chưa nguội khi bắt đầu lần đó, sờ mặt lưng còn ấm.
- Phần mềm đo vừa cập nhật giữa hai lần chạy; khi đó cả loạt cần đo lại cho cùng phiên bản.
- Pin rơi xuống dưới hai mươi phần trăm giữa buổi, chế độ tiết kiệm tự bật.
- Có ứng dụng nền bất ngờ chạy nặng, ví dụ máy tự sao lưu ảnh lúc vừa kết nối mạng.
Đánh dấu hỏng chứ đừng xoá: ghi số đó vào cột ghi chú với lý do. Lâu dần, những lần hỏng cũng cho bạn biết máy hay bị gì chen vào, và đó là thông tin có ích.
Giữ bảng qua nhiều tháng để thấy xu hướng
Giá trị của bảng tăng theo thời gian. Một dòng duy nhất chỉ là một bức ảnh; năm sáu dòng qua hai năm cho thấy đường đi của máy. Đường đi phẳng với dao động nhỏ nghĩa là máy vẫn giữ sức, cảm giác chậm đi có lẽ do ứng dụng nặng hơn chứ không do máy. Đường đi tụt dần đều nghĩa là có thứ đang xuống cấp, thường là pin hoặc bộ nhớ trong quá đầy. Một bậc tụt đột ngột trùng với một bản cập nhật cho thấy nguyên nhân phần mềm.
Không cần đo dày. Đo mốc khi mua, rồi đo lại sau mỗi bản cập nhật hệ điều hành lớn, sau khi thay pin, và khi thấy máy khác lạ. Mỗi năm vài dòng là đủ. Điều cần giữ là tính nhất quán: cùng bộ bài đo, cùng phiên bản phần mềm đo nếu có thể, cùng cách chuẩn bị. Khi buộc phải đổi phiên bản phần mềm đo, đo cả bản cũ lẫn bản mới trong cùng buổi để có cầu nối giữa hai loạt số.
Nếu có nhiều máy trong nhà, một bảng chung với cột thiết bị giúp bạn quyết định máy nào nên nghỉ hưu, máy nào chỉ cần dọn bộ nhớ. Đó là lúc bảng ghi biến thành công cụ ra quyết định thay vì chỉ là sổ tay của người thích đo.
Câu hỏi thường gặp
Có cần ghi phiên bản phần mềm đo không?
Rất cần. Nhà phát triển thay đổi bài đo bên trong theo phiên bản, nên điểm của hai phiên bản khác nhau nhiều khi không so được. Không ghi phiên bản thì khi thấy điểm thay đổi, bạn không biết do máy hay do phần mềm đo.
Đo một lần có đủ không?
Không nên. Một lần đo có thể lệch vài phần trăm do nhiệt độ hay tiến trình nền, đủ để bạn kết luận sai. Ba lần và lấy trung vị là mức tối thiểu; nếu ba lần lệch nhau quá năm phần trăm thì chạy thêm hai lần nữa.
Vì sao lấy trung vị mà không lấy trung bình?
Trung vị là số ở giữa khi xếp các lần đo theo thứ tự, nên một lần đo hỏng lệch hẳn gần như không ảnh hưởng tới nó. Trung bình cộng thì bị lần hỏng kéo lệch. Với số lần đo ít như ba đến năm lần, trung vị ổn định hơn nhiều.
Chênh bao nhiêu phần trăm thì coi là máy chậm đi thật?
Trong cùng điều kiện đo, dưới năm phần trăm nên coi là ngang nhau. Từ năm đến mười phần trăm đáng theo dõi và đo lại một buổi khác. Trên mười phần trăm là thay đổi thật, nên tìm nguyên nhân như pin chai, bộ nhớ đầy hay bản cập nhật mới.
Ghi bảng trên giấy hay bảng tính tốt hơn?
Cái nào bạn duy trì được lâu thì tốt hơn. Bảng tính tiện tính phần trăm chênh và vẽ đường xu hướng, còn giấy hay ghi chú trên điện thoại tiện mở ra ngay lúc đo. Quan trọng là giữ cột cố định và điền đủ cột điều kiện mỗi lần.
Đổi sang máy mới thì bảng cũ còn dùng được không?
Vẫn có ích. Bảng cũ cho bạn biết máy trước đã chậm đi bao nhiêu trước khi thay, và là căn cứ để chọn mức hiệu năng cho máy mới. Thêm cột thiết bị và bắt đầu loạt đo mốc cho máy mới với cùng bộ bài đo để còn so được hai máy.