HieuNang.comHiệu Năng
Hiểu đúng hiệu năng

Phần mềm tối ưu kém làm máy mạnh thành chậm: hệ điều hành, giao diện, ứng dụng nền

Phần cứng mạnh chỉ là năng lực tiềm năng; hệ điều hành nặng, giao diện hãng, ứng dụng viết kém và dịch vụ nền quyết định máy có chạy nhanh thật hay không.

A Vietnamese office worker in a small Da Nang office leaning toward a desktop computer with several apps open, display blurred, coffee cup and notebook nearby, side view, face hidden

Phần mềm tối ưu kém có thể khiến một chiếc máy cấu hình mạnh chạy chậm như máy yếu, vì phần cứng chỉ là năng lực tiềm năng, còn phần mềm quyết định năng lực ấy được dùng bao nhiêu và dùng vào việc gì. Ba nguồn hay gây chậm nhất là hệ điều hành và lớp giao diện của hãng, ứng dụng viết kém (chặn luồng giao diện, rò bộ nhớ) và dịch vụ chạy nền chiếm tài nguyên lúc bạn cần.

Tin tốt là phần lớn vấn đề phần mềm có thể nhận ra và xử lý mà không tốn tiền phần cứng. Bài này giải thích từng nguồn gây chậm, vì sao chúng xuất hiện ngay cả trên máy mới, và một quy trình kiểm để phân biệt lỗi phần mềm với giới hạn phần cứng.

Phần cứng mạnh chỉ là năng lực tiềm năng

Một con chip mạnh có thể xử lý hàng tỷ lệnh mỗi giây, nhưng nó chỉ làm những gì phần mềm giao. Nếu phần mềm giao việc thừa, giao việc sai lúc, hoặc bắt chip chờ vô ích, năng lực ấy bị lãng phí. Giống như một người thợ giỏi nhưng phải làm theo bản vẽ rối rắm, sản phẩm vẫn ra chậm.

Ví dụ giả định: hai người dùng cùng mẫu laptop. Người thứ nhất cài hệ điều hành sạch, vài ứng dụng cần thiết. Người thứ hai có bốn phần mềm bảo vệ, ba dịch vụ đồng bộ, vài tiện ích khởi động cùng máy, trình duyệt với hàng chục tiện ích mở rộng. Máy người thứ hai khởi động lâu hơn, mở ứng dụng chậm hơn, pin tụt nhanh hơn, dù phần cứng giống hệt nhau.

Điều này có nghĩa là trước khi kết luận máy yếu, cần đặt câu hỏi phần mềm đang làm gì với máy. Phần lớn người dùng không thấy được điều đó cho tới khi mở trình theo dõi tài nguyên.

Hệ điều hành và lớp giao diện của hãng

Hệ điều hành là phần mềm nền tảng, quản lý việc phân chia chip, bộ nhớ, ổ lưu trữ cho các ứng dụng. Một hệ điều hành mới thường mang thêm tính năng, hiệu ứng, dịch vụ, và vì vậy cần nhiều tài nguyên hơn. Trên máy mạnh, phần tăng thêm này không đáng kể; trên máy tầm thấp hoặc máy cũ, nó có thể lấy đi phần đáng kể sức mạnh còn lại.

Trên điện thoại Android, nhiều hãng thêm lớp giao diện riêng lên trên: kho ứng dụng riêng, trợ lý riêng, dịch vụ đám mây, chủ đề, hiệu ứng. Có hãng làm lớp này rất gọn, có hãng làm nặng. Hai máy cùng chip, cùng RAM có thể khác nhau rõ về độ mượt và số ứng dụng giữ được trong nền chỉ vì lớp giao diện này.

Trên máy tính, phần mềm cài sẵn của nhà sản xuất cũng có thể chiếm tài nguyên: trình quản lý cập nhật, công cụ hỗ trợ, bản dùng thử phần mềm bảo vệ. Một số trong đó có ích, như phần mềm điều khiển chế độ hiệu năng và quạt; số khác chỉ chạy nền mà người dùng không bao giờ mở. Xem xét gỡ những gì không dùng thường giúp máy nhẹ đi.

Ứng dụng viết kém: những lỗi phổ biến

Chặn luồng giao diện. Mỗi ứng dụng có một luồng chính lo phần hiển thị và phản hồi chạm. Nếu nhà phát triển để việc nặng như đọc tệp, tải mạng, tính toán chạy trên luồng này, giao diện đứng hình cho tới khi việc xong. Người dùng thấy máy "đơ" dù chip còn rảnh. Đây là nguồn gây giật phổ biến nhất trên cả điện thoại lẫn máy tính.

Rò rỉ bộ nhớ. Ứng dụng lấy bộ nhớ để dùng nhưng không trả lại khi xong. Dùng càng lâu, ứng dụng càng chiếm nhiều RAM, cho tới khi cả hệ thống bị chậm. Dấu hiệu là máy nhanh sau khi khởi động lại, rồi chậm dần trong ngày, và trình theo dõi cho thấy một ứng dụng chiếm RAM tăng mãi.

Vòng lặp chờ và đánh thức liên tục. Ứng dụng kiểm tra một thứ gì đó liên tục thay vì chờ được báo, giữ chip thức và tốn pin, làm máy ấm lên. Trên điện thoại, đây là một nguyên nhân pin tụt khi máy không dùng.

Không tận dụng phần cứng. Phần mềm chỉ dùng một nhân trong khi việc chia được, hoặc giải mã video bằng CPU thay vì bộ giải mã phần cứng, sẽ chậm và nóng hơn mức cần thiết.

Đóng gói nặng nề. Một số ứng dụng máy tính được xây dựng trên nền một trình duyệt thu gọn, mỗi ứng dụng mang theo một bộ máy riêng. Mở vài ứng dụng như vậy cùng lúc có thể chiếm nhiều RAM bất ngờ.

Ứng dụng nền và dịch vụ đồng bộ

Dịch vụ đồng bộ đám mây, phần mềm bảo vệ, trình cập nhật tự động, ứng dụng nhắn tin, công cụ sao lưu ảnh đều chạy ngầm. Mỗi thứ dùng một ít tài nguyên, nhưng chúng có xu hướng hoạt động mạnh đúng lúc bạn đang làm việc: vừa mở máy là đồng bộ, vừa cắm mạng là cập nhật, vừa chép tệp là quét.

Phần mềm bảo vệ quét mọi tệp được mở hoặc ghi, nên thao tác với nhiều tệp nhỏ như giải nén, biên dịch, mở thư mục ảnh lớn có thể chậm đi rõ. Dịch vụ đồng bộ khi tải lên hàng loạt ảnh có thể chiếm băng thông mạng và ổ lưu trữ. Cập nhật tự động có thể giải nén và cài đặt ngầm trong vài phút, khiến máy ì ạch không rõ lý do.

Không nên tắt bừa những dịch vụ này, vì nhiều thứ có lý do tồn tại, như bảo vệ máy hay sao lưu dữ liệu. Cách hợp lý là biết chúng tốn bao nhiêu, đặt lịch cho việc nặng vào lúc không dùng máy, và gỡ những thứ trùng chức năng. Danh mục máy chậm và nâng cấp của trang có bài hướng dẫn đo mức tài nguyên mà từng phần mềm nền chiếm.

Trình điều khiển và bản cập nhật

Trình điều khiển là phần mềm giúp hệ điều hành giao tiếp với từng linh kiện: card đồ hoạ, chip âm thanh, mạng không dây, cảm ứng, quản lý điện năng. Trình điều khiển cũ hoặc lỗi có thể làm linh kiện chạy dưới khả năng, gây giật hình, rè tiếng, hoặc khiến chip không vào được trạng thái tiết kiệm điện.

Card đồ hoạ là linh kiện nhạy cảm nhất với trình điều khiển. Bản mới thường cải thiện khung hình ở một số ứng dụng, sửa lỗi, nhưng thỉnh thoảng cũng phát sinh lỗi mới. Với máy tính dùng cho công việc, nên ưu tiên bản ổn định do nhà sản xuất máy hoặc nhà sản xuất linh kiện cung cấp, ghi lại phiên bản đang dùng phòng khi cần quay lại.

Bản cập nhật hệ điều hành có hai mặt. Nó mang bản vá bảo mật và tối ưu, nhưng ngay sau khi cập nhật lớn, máy thường chậm vài ngày vì phải tối ưu lại ứng dụng, lập chỉ mục tệp, đồng bộ dữ liệu. Đánh giá hiệu năng sau cập nhật nên chờ vài ngày cho các việc nền này xong. Bản cập nhật bảo mật thì nên cài, vì rủi ro bỏ qua lớn hơn nhiều so với vài phần trăm hiệu năng.

Ứng dụng nặng dần qua từng phiên bản

Ứng dụng phổ biến được cập nhật liên tục và thường nặng thêm sau mỗi lần: thêm tính năng, thêm hiệu ứng, thêm thư viện, dữ liệu bộ đệm lớn dần. Nhà phát triển thường tối ưu cho máy đời mới, nên máy cũ dần thấy ứng dụng quen thuộc chạy chậm hơn dù không có gì thay đổi về phần cứng.

Bộ đệm của ứng dụng cũng phình to theo thời gian. Ứng dụng nhắn tin lưu ảnh, video đã xem; trình duyệt lưu dữ liệu trang web; ứng dụng mạng xã hội lưu nội dung đã tải. Bộ đệm giúp mở lại nhanh hơn, nhưng khi quá lớn và bộ nhớ trong gần đầy, nó trở thành gánh nặng. Xoá bộ đệm định kỳ cho những ứng dụng lớn thường giúp lấy lại chỗ trống mà không mất dữ liệu quan trọng, nhưng nên kiểm kỹ trước khi xoá dữ liệu của ứng dụng nhắn tin.

Một số ứng dụng có phiên bản rút gọn dành cho máy cấu hình thấp, hoặc có thể dùng qua trình duyệt thay vì cài đặt. Với máy cũ, đây là lựa chọn đáng cân nhắc để giữ máy dùng được lâu hơn.

Nhận ra lỗi phần mềm thay vì đổ cho phần cứng

Trình tự dưới đây giúp phân biệt máy chậm do phần mềm hay do phần cứng không theo kịp. Mỗi bước đều làm được với công cụ có sẵn của hệ điều hành.

  1. Khởi động lại máy và đợi vài phút cho việc nền ban đầu xong, rồi thử lại thao tác bị chậm. Nếu nhanh hơn rõ, nghi rò bộ nhớ hoặc ứng dụng nền.
  2. Mở trình theo dõi tài nguyên, sắp xếp theo mức dùng CPU, RAM, ổ đĩa. Ghi lại ứng dụng nào đứng đầu khi máy đang chậm.
  3. Tắt lần lượt từng ứng dụng nền khả nghi, mỗi lần đo lại cùng một thao tác. Chỉ kết luận khi thấy khác biệt lặp lại được.
  4. Thử chế độ khởi động an toàn hoặc tài khoản người dùng mới, nơi ít phần mềm bên thứ ba chạy cùng. Nếu máy nhanh rõ ở đó, nguyên nhân gần như chắc chắn là phần mềm đã cài.
  5. Kiểm phiên bản trình điều khiển và hệ điều hành, cập nhật nếu cũ; nếu chậm xuất hiện ngay sau khi cập nhật, cân nhắc chờ vài ngày hoặc quay lại bản trước.
  6. Nếu đã làm hết mà tài nguyên vẫn luôn chạm trần khi làm việc bình thường, lúc đó phần cứng mới là giới hạn thật.

Những phần mềm hứa "tăng tốc máy chỉ với một cú nhấp" thường không giúp được, có khi còn thêm một dịch vụ chạy nền. Cách bền vững là biết máy đang chạy gì và giữ lại những gì thật sự cần. Trước khi gỡ hoặc tắt phần mềm không rõ chức năng, nên tìm hiểu kỹ; với máy công ty, hỏi bộ phận kỹ thuật trước.

Câu hỏi thường gặp

Máy mới mua sao đã chậm?

Máy mới thường có nhiều việc nền trong những ngày đầu: cập nhật hệ điều hành, tải ứng dụng, đồng bộ dữ liệu, lập chỉ mục tệp. Ngoài ra phần mềm cài sẵn của nhà sản xuất có thể chiếm tài nguyên. Nên chờ vài ngày và gỡ phần mềm không dùng trước khi đánh giá.

Cập nhật hệ điều hành có làm máy cũ chậm hơn không?

Có thể. Hệ điều hành mới thường cần nhiều tài nguyên hơn và ứng dụng cũng tối ưu cho bản mới. Ngay sau cập nhật lớn, máy cũng chậm vài ngày vì tối ưu lại. Tuy vậy bản vá bảo mật vẫn nên cài vì rủi ro bỏ qua lớn hơn.

Làm sao biết một ứng dụng bị rò rỉ bộ nhớ?

Theo dõi mức RAM ứng dụng đó dùng trong trình theo dõi tài nguyên qua vài giờ. Nếu nó tăng mãi dù bạn không mở thêm gì, và máy nhanh trở lại sau khi đóng ứng dụng đó, nhiều khả năng ứng dụng đang rò bộ nhớ.

Có nên cài nhiều phần mềm bảo vệ cho chắc không?

Không nên. Nhiều phần mềm bảo vệ chạy cùng lúc sẽ quét tệp chồng chéo, làm máy chậm rõ và có thể xung đột với nhau. Một giải pháp bảo vệ đáng tin, được cập nhật đều đặn, thường đủ cho người dùng phổ thông.

Xoá bộ đệm ứng dụng có mất dữ liệu không?

Bộ đệm thường chỉ là dữ liệu tạm có thể tải lại, xoá không mất tài khoản hay nội dung chính. Nhưng với ứng dụng nhắn tin, cần phân biệt xoá bộ đệm và xoá dữ liệu; xoá dữ liệu có thể mất tin nhắn chưa sao lưu, nên kiểm kỹ trước khi làm.

Phần mềm tăng tốc máy có đáng dùng không?

Thường không cần. Hệ điều hành hiện đại đã tự quản lý bộ nhớ khá tốt, còn phần mềm tăng tốc có thể tự nó chạy nền, hiện quảng cáo hoặc xoá nhầm dữ liệu cần thiết. Gỡ phần mềm không dùng và tắt ứng dụng khởi động cùng máy không cần thiết hiệu quả hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138