Máy cấu hình cao vẫn giật vì cảm giác mượt không do sức mạnh trung bình quyết định, mà do từng khoảnh khắc riêng lẻ. Chỉ cần vài khung hình bị trễ vì ổ đĩa phải tải dữ liệu, vì một nhân CPU quá tải, vì máy nóng phải hạ xung hoặc vì phần mềm dừng lại để dọn bộ nhớ, mắt bạn đã thấy khựng dù con số khung hình trung bình vẫn rất đẹp. Những nguyên nhân đó gọi chung là nút thắt ẩn, vì chúng không hiện ra trên bảng cấu hình.
Bài này giải thích vì sao khung hình trung bình đánh lừa người xem, các nút thắt ẩn hay gặp nhất trên điện thoại và máy tính, và một quy trình khoanh vùng thủ phạm bằng những công cụ có sẵn trong hệ điều hành, trước khi nghĩ tới chuyện đổi linh kiện.
Giật là gì: khi trung bình đẹp nhưng từng nhịp xấu
Thử hình dung một chuyến xe buýt chạy trung bình mười phút một chuyến. Nghe rất ổn, nhưng nếu thực tế là chín chuyến cách nhau năm phút rồi một chuyến cách nhau năm mươi phút, người đứng chờ vào đúng lúc đó sẽ thấy dịch vụ tệ. Khung hình trên màn hình cũng vậy. Máy có thể vẽ trung bình chín mươi khung mỗi giây, nhưng nếu trong giây đó có vài khung mất gấp năm lần bình thường, người dùng thấy những cú giật rõ ràng.
Giật khác với chậm đều. Một máy yếu chạy đều ba mươi khung mỗi giây cho cảm giác kém mượt nhưng dễ chịu, vì mắt quen được nhịp. Một máy mạnh dao động giữa một trăm và hai mươi khung lại gây khó chịu hơn, vì mỗi lần rơi đột ngột đều bị chú ý. Do đó khi đánh giá độ mượt, sự đều đặn quan trọng không kém con số lớn.
Trên điện thoại, giật thường lộ ra khi cuộn danh sách dài có nhiều ảnh, khi vừa mở ứng dụng vừa có thông báo đổ về, hoặc khi chuyển nhanh giữa hai ứng dụng nặng. Trên máy tính, giật hay xuất hiện khi kéo thanh thời gian trong phần mềm dựng video, khi ứng dụng đồ hoạ nặng vừa vào cảnh mới, hoặc khi trình duyệt mở quá nhiều thẻ có video tự phát.
Điều đáng lưu ý là cấu hình cao đôi khi còn làm cú giật dễ nhận ra hơn. Người dùng máy mạnh thường đặt màn hình tần số quét cao, độ phân giải lớn và hiệu ứng đầy đủ, nên mỗi khung hình có ít thời gian hơn để hoàn thành. Ở mức một trăm bốn mươi bốn khung, chỉ một trục trặc nhỏ cỡ vài phần nghìn giây đã đủ làm lỡ nhịp, trong khi ở mức sáu mươi khung cùng trục trặc đó có thể lọt thỏm. Kỳ vọng càng cao, ngưỡng chịu đựng càng thấp.
Độ trễ khung hình và vì sao FPS trung bình đánh lừa
Cách đo chính xác hơn là nhìn thời gian của từng khung hình, tính bằng phần nghìn giây. Ở sáu mươi khung mỗi giây, mỗi khung lý tưởng mất khoảng mười sáu phần nghìn giây; ở một trăm hai mươi khung là khoảng tám. Biểu đồ thời gian khung hình mà phẳng nghĩa là mượt; có những gai nhọn vọt lên là có giật, dù đường trung bình vẫn thấp.
Các bài đánh giá nghiêm túc thường báo thêm chỉ số khung hình thấp một phần trăm và không phẩy một phần trăm, tức là mức khung hình của những khoảnh khắc tệ nhất. Ví dụ giả định: hai máy cùng trung bình tám mươi khung, nhưng máy thứ nhất có mức thấp một phần trăm là sáu mươi lăm, máy thứ hai chỉ hai mươi lăm. Khi dùng thật, máy thứ nhất mượt hơn hẳn, điều mà con số trung bình hoàn toàn giấu đi.
Vì vậy khi đọc bảng so sánh, hãy tìm cột khung hình thấp hoặc biểu đồ thời gian khung hình. Nếu bài đánh giá chỉ đưa ra một con số trung bình, nó mới kể được nửa câu chuyện. Cách đo khung hình tại nhà và cách đọc các chỉ số này được nói kỹ hơn ở danh mục đọc điểm benchmark và tự đo hiệu năng của trang.
Nút thắt ẩn thứ nhất: bộ nhớ và ổ lưu trữ
Khi một ứng dụng cần dữ liệu chưa có sẵn trong RAM, nó phải đọc từ ổ lưu trữ. Nếu việc này rơi đúng lúc đang vẽ khung hình, khung hình đó phải chờ. Với ổ SSD nhanh, thời gian chờ ngắn và ít khi thấy được; với ổ cứng cơ hoặc ổ SSD chậm đang gần đầy, độ trễ có thể kéo dài đủ để gây giật rõ.
RAM thiếu là nguyên nhân phổ biến hơn người ta nghĩ. Khi RAM đầy, hệ điều hành phải đẩy bớt dữ liệu ra ổ lưu trữ hoặc nén lại, rồi đọc ngược vào khi cần. Trên máy tính, dấu hiệu là đèn ổ đĩa nháy liên tục và mức dùng ổ trong trình theo dõi tài nguyên cao bất thường dù bạn không chép tệp nào. Trên điện thoại, dấu hiệu là ứng dụng vừa thoát ra đã phải tải lại từ đầu, kèm những cú khựng khi chuyển qua lại.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là RAM chạy một kênh trên laptop dùng card đồ hoạ tích hợp. Card tích hợp lấy RAM hệ thống làm bộ nhớ đồ hoạ, nên băng thông RAM chỉ còn một nửa sẽ làm khung hình dao động mạnh khi cảnh phức tạp. Chi tiết về kênh đôi và tốc độ RAM có ở danh mục RAM và ổ cứng.
Nút thắt ẩn thứ hai: nhiệt độ và nguồn điện
Chip hạ xung khi nóng là cơ chế bảo vệ bình thường, nhưng nếu hạ đột ngột thì mỗi lần hạ là một lần khung hình rơi. Máy cấu hình cao trong thân mỏng là trường hợp điển hình: linh kiện mạnh sinh nhiều nhiệt, tản nhiệt không theo kịp, máy chạy rất đẹp trong vài phút đầu rồi bắt đầu giật theo từng đợt.
Bụi bám quạt, keo tản nhiệt khô sau vài năm, đặt laptop trên chăn đệm hay dùng điện thoại trong ốp dày dưới nắng đều làm hiện tượng này nặng hơn. Dấu hiệu nhận biết là giật xuất hiện có chu kỳ, thường đi kèm tiếng quạt thay đổi hoặc mặt máy nóng rõ, và giảm đi khi máy được để nghỉ cho nguội.
Nguồn điện cũng góp phần. Laptop chạy pin thường bị giới hạn công suất, bộ sạc thiếu công suất khiến máy vừa sạc vừa rút pin, điện thoại pin chai có thể bị hệ thống hạ xung khi tải tăng đột ngột. Trong những trường hợp này máy không yếu, mà bị chặn không cho chạy hết sức. Nếu cần vệ sinh quạt hay thay keo tản nhiệt mà chưa quen tháo máy, nên nhờ thợ có kinh nghiệm để tránh hỏng cáp, gãy ngàm.
Nút thắt ẩn thứ ba và thứ tư: phần mềm và một nhân quá tải
Biên dịch bộ đổ bóng lần đầu. Nhiều ứng dụng đồ hoạ nặng phải chuẩn bị các đoạn mã vẽ hình cho đúng card đồ hoạ của máy. Nếu việc này diễn ra ngay khi gặp hiệu ứng mới, khung hình phải chờ, gây giật ở lần đầu rồi lần sau hết. Sau khi cập nhật trình điều khiển, hiện tượng này có thể quay lại một thời gian.
Dọn bộ nhớ và việc nền chen ngang. Một số ứng dụng định kỳ dừng lại để dọn bộ nhớ không dùng nữa; nếu viết không khéo, mỗi lần dọn là một cú khựng. Phần mềm diệt virus quét tệp, dịch vụ đồng bộ đám mây tải lên ảnh, bản cập nhật hệ điều hành tải ngầm cũng có thể chen vào đúng lúc bạn đang dùng.
Một nhân bị nghẽn trong khi các nhân khác rảnh. Trình theo dõi tài nguyên có thể báo tổng CPU chỉ ba mươi phần trăm, nhưng thực ra một nhân đang chạy kín vì luồng chính của ứng dụng dồn hết vào đó. Khi ấy giật vẫn xảy ra, và đây là lúc hiệu năng đơn nhân quyết định chứ không phải tổng số nhân. Muốn thấy, hãy chuyển trình theo dõi sang chế độ hiển thị từng nhân.
Trình điều khiển cũ hoặc lỗi. Trình điều khiển card đồ hoạ, chip âm thanh, mạng không dây lỗi đôi khi giữ CPU trong thời gian ngắn, đủ làm âm thanh rè và hình khựng. Cập nhật từ nguồn chính thức của hãng thường giải quyết được, nhưng cũng nên ghi lại phiên bản cũ phòng khi bản mới phát sinh lỗi khác.
Khoanh vùng thủ phạm từng bước
Quy trình dưới đây dùng công cụ có sẵn, không cần cài phần mềm lạ. Ghi lại kết quả mỗi bước để so sánh, vì giật thường có nhiều nguyên nhân chồng lên nhau.
- Xác định chính xác lúc giật: thao tác gì, sau bao lâu sử dụng, có lặp lại theo chu kỳ không.
- Khởi động lại máy, đóng ứng dụng nền không cần thiết, thử lại. Nếu hết giật, nghi phần mềm nền hoặc rò bộ nhớ.
- Mở trình theo dõi tài nguyên song song khi tái hiện giật, xem cột nào vọt lên: CPU từng nhân, RAM, ổ đĩa hay card đồ hoạ.
- Nếu RAM gần đầy và ổ đĩa hoạt động liên tục, nút thắt là bộ nhớ. Nếu một nhân chạy kín, nút thắt là đơn nhân hoặc ứng dụng.
- Nếu giật tăng dần theo thời gian và máy nóng, theo dõi nhiệt độ và xung nhịp; thử đặt máy ở nơi thoáng hoặc cắm sạc để so.
- Nếu giật chỉ ở lần đầu mở một ứng dụng hoặc cảnh mới, nhiều khả năng là biên dịch bộ đổ bóng hoặc tải dữ liệu lần đầu.
- Sau mỗi thay đổi, đo lại bằng cùng một thao tác. Chỉ giữ lại thay đổi nào cải thiện thật.
Khi đã chắc nút thắt nằm ở linh kiện, ví dụ RAM luôn đầy hoặc ổ cứng cơ quá chậm, việc nâng cấp mới có giá trị. Còn nếu nguyên nhân ở nhiệt hoặc phần mềm, thay linh kiện mạnh hơn nhiều khi không cải thiện được gì. Hướng dẫn chọn nâng cấp nằm ở danh mục máy chậm và nâng cấp của trang.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao FPS cao mà vẫn thấy giật?
FPS là con số trung bình trong một giây, nên vài khung hình bị trễ lâu vẫn bị che đi. Cảm giác giật đến từ những khung hình chậm đột ngột đó. Hãy xem thêm chỉ số khung hình thấp một phần trăm hoặc biểu đồ thời gian khung hình để thấy rõ.
Máy mới mua cấu hình mạnh mà giật thì có phải lỗi phần cứng?
Chưa chắc. Phần lớn trường hợp là do phần mềm đang cập nhật ngầm, trình điều khiển chưa phù hợp hoặc ứng dụng đang biên dịch dữ liệu lần đầu. Nên dùng vài ngày, cập nhật đầy đủ rồi mới đánh giá. Nếu giật kèm tắt máy hoặc lỗi màn hình, nên mang đi bảo hành.
Tổng CPU chỉ ba mươi phần trăm thì có thể nghẽn CPU không?
Có. Tổng CPU là trung bình của mọi nhân. Nếu một nhân chạy kín vì luồng chính của ứng dụng dồn vào đó, ứng dụng vẫn bị nghẽn trong khi tổng nhìn rất thấp. Chuyển trình theo dõi sang xem từng nhân để kiểm.
Thêm RAM có hết giật không?
Chỉ khi nguyên nhân là thiếu RAM, tức là RAM thường xuyên gần đầy và ổ đĩa hoạt động liên tục khi giật. Nếu giật do nhiệt, do phần mềm hay do một nhân quá tải, thêm RAM gần như không thay đổi gì. Hãy đo trước khi mua.
Điện thoại giật khi cuộn mạng xã hội là do chip yếu?
Không phải lúc nào cũng vậy. Ứng dụng mạng xã hội tải ảnh, video liên tục từ mạng và dùng nhiều RAM. Bộ nhớ trong gần đầy, mạng chậm hoặc ứng dụng chưa cập nhật đều có thể gây giật dù chip khá mạnh.
Giật theo chu kỳ vài phút một lần là dấu hiệu gì?
Thường liên quan đến nhiệt độ hoặc một tác vụ nền chạy định kỳ như đồng bộ, quét virus, kiểm cập nhật. Hãy theo dõi nhiệt độ và danh sách tiến trình vào đúng lúc giật để phân biệt hai khả năng này.