SSD NVMe đi qua đường PCIe nên tốc độ đọc ghi tuần tự cao hơn SSD SATA nhiều lần, nhưng với việc hằng ngày như khởi động máy, mở ứng dụng, duyệt web, người dùng thường chỉ thấy nhanh hơn một chút. Khác biệt lộ rõ khi chép tệp rất lớn, dựng video nhiều luồng, nạp dự án nặng hoặc xử lý dữ liệu lớn. Bước nhảy lớn nhất về cảm giác là từ ổ cứng cơ sang bất kỳ loại SSD nào.
Bài này giải thích hai chuẩn khác nhau ở đâu, vì sao con số tốc độ trên hộp không chuyển hết thành trải nghiệm, chuẩn M.2 dễ gây nhầm thế nào, và cách quyết định NVMe có đáng hay không theo việc bạn làm.
Hai chuẩn khác nhau ở đường đi, không ở chip nhớ
Bên trong, SSD SATA và SSD NVMe đều dùng chip nhớ flash và một bộ điều khiển. Khác biệt nằm ở con đường nối ổ với máy. SATA là chuẩn được thiết kế từ thời ổ cứng cơ, trần băng thông khoảng 600MB/s, thực tế ổ tốt đạt khoảng 550MB/s. Giao thức đi kèm cũng được thiết kế cho ổ có đầu đọc quay: một hàng đợi lệnh, độ sâu vừa phải.
NVMe là giao thức viết riêng cho bộ nhớ flash, chạy trên đường PCIe, chính là loại đường card đồ hoạ dùng. Một ổ NVMe thường dùng bốn làn PCIe; mỗi thế hệ PCIe mới tăng gấp đôi băng thông mỗi làn. Kết quả là ổ NVMe phổ thông đọc tuần tự được vài nghìn MB/s, gấp nhiều lần trần SATA. Giao thức NVMe còn cho phép hàng chục nghìn hàng đợi lệnh song song, giảm chi phí xử lý ở phía CPU.
Nghĩa là trên cùng một loại chip nhớ, ổ NVMe được "thở" rộng hơn nhiều. Nhưng như mọi nút thắt, khi đường đã đủ rộng thì phần khác thành giới hạn: tốc độ chip nhớ, bộ điều khiển, và quan trọng nhất là cách phần mềm đọc dữ liệu.
Vì sao mở máy, mở ứng dụng chỉ nhanh hơn chút ít
Khi khởi động hệ điều hành hay mở một ứng dụng, máy không đọc một tệp khổng lồ liền mạch. Nó đọc hàng nghìn tệp nhỏ rải rác, xen kẽ với việc CPU giải nén, kiểm tra, khởi tạo. Phần lớn thời gian chờ là chờ CPU và chờ những lần đọc nhỏ lẻ nối tiếp nhau, mỗi lần chỉ vài KB. Ở kiểu đọc này, cái quyết định là độ trễ của từng lần truy cập, chứ không phải băng thông tối đa.
Độ trễ của SSD SATA và SSD NVMe ở kiểu đọc nhỏ lẻ hàng đợi thấp chênh nhau không nhiều như con số tuần tự. Vì vậy một máy khởi động mất mười lăm giây với SSD SATA có thể chỉ còn mười hai, mười ba giây với NVMe, đây là ví dụ giả định về mức độ, không phải phép đo cụ thể. Trong khi đó, đi từ ổ cứng cơ lên SSD SATA có thể rút từ hơn một phút xuống còn mười mấy giây, vì ổ cứng cơ mất nhiều mili giây để dịch đầu đọc cho mỗi lần đọc rải rác.
Đây là lý do nhiều người nâng cấp từ SATA lên NVMe rồi thất vọng vì "không thấy nhanh hơn mấy", trong khi người nâng từ ổ cơ lên SSD SATA thì thấy máy như mới. Con số lớn trên hộp là có thật, chỉ là nó đo một kiểu việc mà người dùng thường ít làm.
Việc nào thấy được khác biệt
Bảng dưới là mức độ cảm nhận tương đối, giả định cùng máy, cùng dung lượng, ổ còn đủ chỗ trống.
| Việc | Ổ cơ lên SSD SATA | SSD SATA lên SSD NVMe |
|---|---|---|
| Khởi động hệ điều hành | Rất rõ | Nhẹ |
| Mở ứng dụng văn phòng, trình duyệt | Rất rõ | Khó nhận ra |
| Cài đặt phần mềm lớn, cập nhật hệ điều hành | Rất rõ | Vừa phải |
| Chép thư mục video hàng chục GB giữa hai ổ nhanh | Rõ | Rõ, nếu ổ còn lại cũng đủ nhanh |
| Dựng video nhiều luồng độ phân giải cao, tua dòng thời gian | Rõ | Rõ ở dự án nặng |
| Nạp dự án 3D, tập dữ liệu lớn vào phần mềm | Rõ | Vừa đến rõ |
| Ứng dụng đồ hoạ nặng nạp màn cảnh | Rõ | Nhẹ đến vừa, tuỳ phần mềm |
Lưu ý cột thứ ba: chép tệp lớn chỉ nhanh hơn khi cả nguồn lẫn đích đều nhanh. Chép từ NVMe sang ổ di động cổng USB chậm thì tốc độ bị kẹt ở đầu chậm nhất, NVMe không giúp gì.
Chuẩn M.2 không có nghĩa là NVMe
M.2 là hình dạng, không phải giao thức. M.2 chỉ mô tả hình thanh dài mỏng cắm vào khe trên bo mạch. Một ổ M.2 có thể là NVMe, cũng có thể là SATA. Hai loại trông gần giống nhau, chỉ khác ở số khấc trên chân cắm và thông số trên nhãn.
Khe trên máy quyết định loại nào chạy được. Có khe M.2 chỉ nhận NVMe, có khe chỉ nhận SATA, có khe nhận cả hai. Laptop đời cũ hay có khe M.2 SATA. Mua ổ NVMe cắm vào khe chỉ hỗ trợ SATA thì máy không nhận. Luôn tra tài liệu kỹ thuật của mã máy cụ thể trước khi mua.
Thế hệ PCIe phải khớp cả hai phía. Ổ PCIe đời mới cắm vào khe đời cũ vẫn chạy nhưng ở tốc độ của khe cũ. Ổ đời mới không vô dụng, chỉ không đạt con số trên hộp. Ngược lại, ổ đời cũ cắm khe đời mới chạy đúng tốc độ của ổ.
Kích thước dài ngắn cũng cần khớp. Ổ M.2 có nhiều chiều dài, phổ biến nhất là loại dài 80mm. Một số máy nhỏ chỉ có chỗ cho loại ngắn hơn; kiểm trước khi mua để khỏi phải mang đổi.
Những tình huống nâng cấp hay gặp trên máy cũ
Laptop có cả khe 2,5 inch lẫn khe M.2. Nhiều laptop vài năm tuổi có sẵn ổ cứng cơ ở khe 2,5 inch và một khe M.2 trống. Cách làm phổ biến là lắp SSD vào khe M.2 làm ổ hệ điều hành, giữ ổ cơ làm kho dữ liệu. Máy nhanh lên rõ mà không mất dung lượng lưu trữ.
Máy bàn đời cũ không có khe M.2. Vẫn có thể dùng ổ NVMe qua card chuyển đổi cắm vào khe PCIe trên bo mạch. Điều cần kiểm là bo mạch có cho khởi động hệ điều hành từ ổ NVMe không; máy rất cũ chỉ hỗ trợ khởi động kiểu cũ có thể không nhận. Nếu không khởi động được, ổ NVMe vẫn dùng làm ổ dữ liệu được, hoặc chọn SSD SATA cho ổ hệ điều hành.
Chuyển hệ điều hành sang ổ mới. Có hai đường: cài mới sạch, hoặc nhân bản ổ cũ sang ổ mới bằng phần mềm nhân bản. Cài mới thường cho máy gọn hơn; nhân bản giữ nguyên phần mềm và thiết lập. Dù cách nào, sao lưu dữ liệu quan trọng ra nơi khác trước khi bắt đầu.
Máy còn bảo hành. Mở máy để thay ổ có thể ảnh hưởng điều kiện bảo hành tuỳ hãng. Đọc điều kiện bảo hành hoặc nhờ nơi bảo hành làm nếu bạn không chắc. Laptop cũng cần ngắt pin trước khi chạm vào bo mạch; nếu chưa quen, nhờ thợ có kinh nghiệm.
Nhiệt độ: điều hay bị quên với ổ NVMe nhanh
Ổ NVMe nhanh, nhất là các thế hệ PCIe mới, có bộ điều khiển toả nhiệt khá nhiều khi làm việc liên tục. Khi nóng quá ngưỡng, ổ tự giảm tốc để bảo vệ, giống cơ chế giảm xung của CPU. Hiện tượng thấy được là chép tệp lớn ban đầu rất nhanh, sau một hai phút tụt hẳn rồi dao động. Hiện tượng này dễ bị nhầm với chuyện bộ đệm ghi đầy, vốn là một cơ chế khác được giải thích trong bài về SSD không DRAM và bộ đệm SLC.
Máy bàn thường có tấm tản nhiệt cho khe M.2 trên bo mạch; nên dùng nếu có. Laptop mỏng thì phụ thuộc vào thiết kế của hãng, thường có miếng dán truyền nhiệt sang khung máy. Khi tự lắp ổ mới vào laptop, giữ lại miếng dán và tấm che nếu máy có sẵn. Không nên tự gắn tản nhiệt quá dày vào laptop, vì có thể cấn nắp đáy và đè lên bo mạch. Phần mềm xem thông tin ổ đĩa thường hiện nhiệt độ ổ; theo dõi nó trong lúc chép tệp lớn là cách đơn giản để biết ổ có đang giảm tốc vì nóng hay không.
Chọn theo việc: khi nào NVMe đáng, khi nào SATA vẫn ổn
Nếu máy đang dùng ổ cứng cơ làm ổ hệ điều hành, việc đầu tiên là chuyển sang SSD, loại nào máy hỗ trợ cũng được. Đây là nâng cấp đổi cảm giác lớn nhất trên máy cũ. Nếu máy có khe M.2 NVMe, chọn NVMe vì chênh lệch chi phí giữa hai loại hiện nay thường không lớn và bạn có thêm dư địa cho việc nặng về sau. Nếu máy chỉ có khe 2,5 inch SATA, một SSD SATA tốt vẫn cho trải nghiệm rất ổn với việc văn phòng, học tập.
Với người dựng video, làm đồ hoạ 3D, xử lý dữ liệu lớn, NVMe là lựa chọn hiển nhiên cho ổ chứa dự án đang làm. Lúc này nên chú ý thêm khả năng ghi kéo dài và nhiệt độ, chứ không chỉ con số đọc tối đa. Với ổ chứa dữ liệu lưu trữ ít đụng tới, ổ SATA dung lượng lớn hoặc thậm chí ổ cứng cơ vẫn hợp lý về chi phí trên mỗi GB.
Cuối cùng, dung lượng còn trống ảnh hưởng tới tốc độ nhiều hơn người dùng tưởng. Một ổ NVMe gần đầy có thể chậm hơn ổ SATA còn rộng chỗ ở việc ghi. Chọn dung lượng dư để ổ luôn còn khoảng trống làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Thay SSD SATA bằng NVMe máy có nhanh hơn rõ không?
Với việc văn phòng, duyệt web, mở ứng dụng thì chỉ nhanh hơn một chút, nhiều người khó nhận ra. Với chép tệp rất lớn, dựng video nặng, nạp dự án lớn thì thấy rõ. Nếu máy đang chạy SSD SATA ổn và việc của bạn nhẹ, không cần vội đổi.
Làm sao biết laptop của mình hỗ trợ NVMe hay chỉ SATA?
Tra tài liệu kỹ thuật hoặc sách hướng dẫn bảo trì của đúng mã máy trên trang nhà sản xuất, mục lưu trữ. Phần mềm xem thông tin hệ thống cũng cho biết ổ hiện tại đang chạy giao thức nào, nhưng không cho biết khe có hỗ trợ loại còn lại không.
Ổ PCIe đời mới cắm vào máy đời cũ có chạy không?
Thường chạy được nếu khe là M.2 NVMe, nhưng tốc độ bị giới hạn ở thế hệ của khe. Ví dụ ổ đời mới cắm khe đời cũ sẽ chỉ đạt trần của khe đời cũ. Bạn vẫn hưởng độ trễ thấp của NVMe, chỉ mất phần băng thông tối đa.
Có cần tản nhiệt cho ổ NVMe không?
Với máy bàn, nên dùng tấm tản nhiệt có sẵn trên bo mạch, nhất là với ổ PCIe đời mới hay ghi liên tục. Với laptop, giữ nguyên miếng dán và tấm che của hãng là đủ cho đa số người dùng. Theo dõi nhiệt độ ổ khi chép tệp lớn để biết có giảm tốc vì nóng hay không.
SSD SATA 2,5 inch có còn đáng dùng không?
Có, nhất là cho máy chỉ có khe 2,5 inch hoặc làm ổ thứ hai chứa dữ liệu. So với ổ cứng cơ, SSD SATA vẫn nhanh hơn hẳn ở việc mở máy và mở ứng dụng. Với việc văn phòng và học tập, khác biệt so với NVMe khó nhận ra.
Dựng video thì ổ hệ điều hành hay ổ dự án cần nhanh hơn?
Ổ chứa tệp video gốc và tệp đệm của phần mềm dựng ảnh hưởng nhiều hơn tới việc tua dòng thời gian và xem trước. Nhiều người dùng một ổ NVMe cho hệ điều hành và phần mềm, một ổ NVMe khác cho dự án đang làm, còn ổ lớn chậm hơn để lưu trữ dự án đã xong.