Ổ đĩa gần đầy làm máy chậm thật, không phải cảm giác. Với SSD, nên giữ trống khoảng 15–25% dung lượng để bộ đệm ghi và cơ chế dọn khối làm việc thoải mái; dưới 10% là tốc độ ghi bắt đầu giảm rõ. Ổ hệ điều hành còn cần chỗ cho tệp hoán đổi, cập nhật và tệp tạm. Ổ cứng cơ chậm dần khi đầy vì dữ liệu mới rơi vào vùng đĩa chậm hơn và bị phân mảnh.
Bài này giải thích vì sao mỗi loại ổ chậm đi khi đầy, mức trống nên giữ cho từng trường hợp, những thứ âm thầm chiếm chỗ trên ổ hệ điều hành, và cách đo trước và sau khi giải phóng dung lượng để biết chênh lệch là thật hay chỉ là cảm giác.
Vì sao SSD gần đầy thì ghi chậm
Bộ nhớ flash trong SSD có một đặc điểm khác hẳn ổ cứng cơ: không ghi đè trực tiếp được. Dữ liệu được ghi theo trang nhỏ, nhưng chỉ xoá được theo khối lớn gồm nhiều trang. Muốn sửa một phần trong khối đã có dữ liệu, bộ điều khiển phải chép phần còn dùng sang khối trống khác, xoá khối cũ, rồi mới ghi. Việc dọn dẹp này chạy ngầm liên tục, gọi là thu gom rác.
Khi ổ còn nhiều khối trống, bộ điều khiển luôn có sẵn chỗ để ghi ngay và dọn dẹp lúc rảnh. Khi ổ gần đầy, số khối trống ít đi, bộ điều khiển phải dọn ngay trong lúc bạn đang ghi, mỗi lần ghi kéo theo nhiều lần chép phụ. Tốc độ ghi giảm và độ trễ tăng, đôi khi thành những lần khựng ngắn khi cài phần mềm hay lưu tệp lớn.
Thêm vào đó, nhiều SSD dùng một phần dung lượng trống làm bộ đệm ghi tốc độ cao; ổ càng đầy, bộ đệm này càng co lại. Cơ chế bộ đệm được giải thích kỹ trong bài về SSD không DRAM và bộ đệm SLC. Ở đây chỉ cần nhớ: chỗ trống trên SSD không phải chỗ thừa, mà là không gian làm việc của chính ổ.
Ổ cứng cơ và bộ nhớ điện thoại chậm đi theo cách khác
Ổ cứng cơ có đĩa quay và đầu đọc. Dữ liệu ở vòng ngoài của đĩa được đọc nhanh hơn vòng trong, vì mỗi vòng quay đi qua nhiều dữ liệu hơn. Hệ điều hành thường ghi từ ngoài vào trong, nên khi ổ đầy, dữ liệu mới rơi vào vòng trong chậm hơn. Ổ gần đầy cũng khiến tệp mới bị chia nhỏ rải rác những khoảng trống còn lại, gọi là phân mảnh; đọc một tệp phân mảnh buộc đầu đọc dịch chuyển nhiều lần, mỗi lần mất vài mili giây.
Windows có công cụ tối ưu ổ đĩa chạy định kỳ; với ổ cơ nó chống phân mảnh, với SSD nó gửi lệnh báo vùng đã xoá (TRIM) thay vì chống phân mảnh. Không nên dùng phần mềm chống phân mảnh kiểu cũ cho SSD, vì không có lợi gì về tốc độ mà chỉ thêm lượt ghi.
Điện thoại dùng bộ nhớ flash như SSD nên chịu cùng cơ chế dọn khối. Ngoài ra hệ điều hành điện thoại cần chỗ trống để giải nén bản cập nhật, ứng dụng cần chỗ cho bộ đệm, máy ảnh cần chỗ để ghi video. Khi chỉ còn vài trăm MB, máy có thể từ chối cập nhật, ứng dụng văng khi mở, máy ảnh không quay được. Đây là kiểu chậm và lỗi rất dễ nhầm với máy hỏng.
Nên để trống bao nhiêu
Các mức dưới đây là kinh nghiệm thực hành phổ biến, không phải quy định của hãng nào. Một số nhà sản xuất SSD có khuyến nghị riêng trong tài liệu, nên kiểm thêm.
| Loại ổ | Mức trống nên giữ | Dưới mức này thường thấy |
|---|---|---|
| SSD làm ổ hệ điều hành | 20–25% | Cập nhật chậm, cài phần mềm khựng, tệp tạm thiếu chỗ |
| SSD chứa dữ liệu, dự án | 15–20% | Chép tệp lớn tụt tốc độ sớm |
| SSD dùng QLC hoặc không DRAM | 25% trở lên | Ghi kéo dài tụt rất sâu |
| Ổ cứng cơ chứa dữ liệu | 10–15% | Phân mảnh nhiều, đọc ghi chậm dần |
| Bộ nhớ trong điện thoại | 15–20% | Cập nhật lỗi, máy ảnh từ chối quay, ứng dụng văng |
Với ổ dung lượng rất lớn, phần trăm có thể nới bớt vì số GB trống vẫn nhiều; điều cần là đủ chỗ cho bộ đệm và cho những tệp lớn nhất bạn hay ghi. Với ổ nhỏ, ví dụ laptop 256GB, giữ đúng phần trăm khó hơn nhưng lại quan trọng hơn.
Những thứ âm thầm chiếm chỗ trên ổ hệ điều hành
Nhiều người kiểm thư mục tài liệu và ảnh thấy không nhiều mà ổ vẫn đầy. Những khoản thường bị bỏ sót:
- Tệp hoán đổi và tệp ngủ đông. Windows giữ tệp hoán đổi để mở rộng bộ nhớ, và tệp ngủ đông có kích thước tương đương một phần lớn RAM. Máy nhiều RAM thì tệp ngủ đông càng lớn.
- Bản cập nhật cũ và điểm khôi phục. Hệ điều hành giữ lại tệp cài đặt cũ và các điểm khôi phục hệ thống để có thể quay lại khi cập nhật lỗi.
- Bộ đệm trình duyệt và ứng dụng chat. Ảnh, video được tải về trong các nhóm chat có thể chiếm hàng chục GB mà không ai để ý.
- Thư mục đồng bộ đám mây đặt chế độ luôn giữ trên máy. Toàn bộ kho đám mây được chép xuống ổ.
- Tệp đệm của phần mềm dựng video, thiết kế. Tệp xem trước, tệp đệm hiệu ứng có thể phình rất lớn và không tự xoá khi dự án xong.
Cách dọn từng khoản nằm trong cài đặt hệ điều hành và từng ứng dụng, thay đổi theo phiên bản. Góc của bài này là đo: biết khoản nào lớn nhất trước khi dọn, bằng công cụ xem dung lượng theo thư mục có sẵn trong hệ điều hành hoặc phần mềm phân tích dung lượng.
Ổ đầy cộng thiếu RAM: vòng luẩn quẩn của tệp hoán đổi
Hai vấn đề này hay đi cùng nhau trên laptop phổ thông: RAM ít và ổ nhỏ. Khi RAM chật, Windows đẩy dữ liệu xuống tệp hoán đổi trên ổ hệ điều hành và có thể cho tệp này lớn dần theo nhu cầu. Nếu ổ đã gần đầy, tệp hoán đổi không có chỗ để lớn. Lúc đó hệ điều hành báo thiếu bộ nhớ, ứng dụng nặng văng giữa chừng, trình duyệt đóng tab, dù trên giấy máy vẫn còn RAM ở một mức nào đó.
Trên SSD gần đầy, mỗi lần hoán đổi lại rơi đúng vào trường hợp ghi chậm nhất mà mục đầu bài đã nói. Máy vừa thiếu RAM vừa phải ghi vào ổ đang chật, hai độ chậm cộng dồn, người dùng thấy những cơn khựng dài vài giây rất khó chịu. Nhiều người kết luận máy hỏng hoặc nhiễm virus, trong khi chỉ cần giải phóng vài chục GB là máy đỡ hẳn.
Cách nhận ra: mở Trình quản lý tác vụ khi máy đang khựng. Nếu cột ổ đĩa ở mức rất cao trong khi bạn không chép tệp nào, đồng thời bộ nhớ gần cạn và dung lượng trống của ổ hệ điều hành chỉ còn vài phần trăm, rất có thể bạn đang gặp vòng luẩn quẩn này. Giải phóng ổ là việc cần làm trước; sau đó dùng phép đo một tuần ở bài RAM máy tính để quyết định có thêm RAM hay không. Trên điện thoại cũng có hiện tượng tương tự với RAM ảo mở rộng: bộ nhớ trong đầy thì vùng hoán đổi không còn đất sống.
Đo trước và sau khi giải phóng dung lượng
Để biết ổ đầy có thật sự là nguyên nhân làm máy chậm, đo hai lần với cùng một việc:
- Ghi dung lượng trống hiện tại theo GB và phần trăm.
- Chọn một việc ghi lặp lại được: chép một thư mục cố định khoảng vài chục GB từ ổ khác vào, hoặc giải nén một tệp nén lớn. Bấm giờ, ghi lại. Nếu muốn có số liệu chi tiết, chạy một bài đo tốc độ ổ đĩa phổ biến với kích thước tệp thử lớn.
- Giải phóng dung lượng tới mức khuyến nghị ở bảng trên. Với SSD, để máy chạy yên khoảng nửa giờ để hệ điều hành gửi lệnh TRIM và ổ dọn khối.
- Lặp lại đúng việc ở bước hai trong cùng điều kiện, ghi kết quả.
- So hai lần. Thời gian ghi giảm rõ thì ổ đầy là một nút thắt thật. Không đổi thì nguyên nhân máy chậm nằm chỗ khác.
Nếu kết quả không đổi, đừng tiếp tục xoá bừa. Hãy nhìn sang RAM, CPU, nhiệt độ hoặc phần mềm chạy nền, mỗi thứ có cách đo riêng trong các danh mục khác của trang.
Khi nào nên nghĩ tới ổ lớn hơn thay vì dọn mãi
Nếu tuần nào cũng phải dọn ổ để đủ chỗ cập nhật, hoặc bạn bắt đầu xoá cả dữ liệu cần dùng, đó là dấu hiệu dung lượng không còn hợp với cách làm việc. Dọn dẹp chỉ là giải pháp tạm; mỗi lần ổ chạm sát đáy, bạn lại chịu tốc độ ghi thấp và rủi ro cập nhật lỗi.
Các hướng xử lý theo thứ tự ít tốn kém: chuyển kho ảnh, video cũ sang ổ di động hoặc lưu trữ đám mây; với máy bàn và laptop có khe trống, thêm một ổ thứ hai cho dữ liệu; cuối cùng là thay ổ hệ điều hành bằng ổ lớn hơn. Với điện thoại, khi bộ nhớ trong quá nhỏ cho cách dùng của bạn, lần đổi máy tới nên ưu tiên dung lượng lớn hơn một bậc.
Nếu thay ổ, nhớ nhân bản hoặc sao lưu đầy đủ trước, và kiểm máy có khe phù hợp loại ổ định mua. Việc mở máy có thể ảnh hưởng bảo hành tuỳ hãng; khi không chắc, nhờ nơi bảo hành hoặc thợ có kinh nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
SSD đầy chín mươi phần trăm có làm máy chậm không?
Thường có, nhất là ở việc ghi: cài phần mềm, cập nhật, lưu tệp lớn. Bộ điều khiển phải dọn khối ngay khi ghi và bộ đệm ghi co lại. Đọc tệp có sẵn ít bị ảnh hưởng hơn. Giải phóng xuống khoảng tám mươi phần trăm thường giúp thấy rõ.
Có nên chống phân mảnh cho SSD không?
Không nên dùng phần mềm chống phân mảnh kiểu cũ cho SSD. SSD đọc ở mọi vị trí nhanh như nhau nên phân mảnh không làm chậm đáng kể, còn chống phân mảnh chỉ thêm lượt ghi. Công cụ tối ưu ổ đĩa có sẵn của Windows tự nhận ra SSD và gửi lệnh TRIM thay vì chống phân mảnh.
Ổ dữ liệu đầy có làm máy chậm như ổ hệ điều hành không?
Ít hơn. Ổ dữ liệu đầy chủ yếu làm việc ghi vào chính ổ đó chậm đi. Ổ hệ điều hành đầy thì ảnh hưởng tới toàn bộ máy vì tệp hoán đổi, tệp tạm và cập nhật đều cần chỗ trên đó.
Xoá tệp xong mà SSD vẫn chậm thì sao?
Để máy chạy yên khoảng nửa giờ cho hệ điều hành gửi lệnh TRIM và ổ dọn khối, sau đó đo lại. Nếu vẫn chậm, kiểm nhiệt độ ổ, tình trạng sức khoẻ ổ bằng phần mềm đọc thông tin ổ, và xem ổ có đang chạy ở chế độ tiết kiệm điện không.
Điện thoại báo đầy bộ nhớ dù đã xoá ảnh thì làm sao?
Kiểm thùng rác của ứng dụng ảnh, nhiều máy giữ ảnh đã xoá thêm một thời gian. Xem dung lượng theo ứng dụng trong cài đặt để tìm ứng dụng có bộ đệm lớn, thường là ứng dụng chat và mạng xã hội. Sau khi dọn, khởi động lại máy để hệ thống tính lại dung lượng.
Ổ cứng cơ đầy có nguy hiểm cho dữ liệu không?
Bản thân việc đầy không làm hỏng dữ liệu, nhưng ổ đầy khiến cập nhật hệ điều hành dễ lỗi giữa chừng và phần mềm có thể không lưu được tệp. Ổ cứng cơ đã nhiều năm tuổi nên được kiểm tình trạng sức khoẻ định kỳ và sao lưu dữ liệu quan trọng ra nơi khác.