Phần mềm diệt virus và phần mềm đồng bộ đám mây thường chỉ ăn rất ít tài nguyên khi máy yên, nhưng có thể làm máy chậm rõ vào những lúc quét toàn bộ, cập nhật lớn, hoặc đồng bộ hàng nghìn tệp cùng lúc. Cách biết chắc chúng ăn bao nhiêu là đo: xem chúng chiếm bao nhiêu CPU, ổ đĩa và RAM trong lúc bạn làm việc thật, rồi chỉnh lịch quét, lịch đồng bộ và thư mục loại trừ cho hợp lý, thay vì gỡ bỏ lớp bảo vệ.
Hai loại phần mềm này có điểm chung: chúng phải đọc tệp. Diệt virus đọc để kiểm, đồng bộ đọc để biết tệp nào thay đổi và tải lên. Trên máy dùng ổ cơ, đọc tệp chính là nút thắt, nên tác động của chúng lớn hơn hẳn so với máy dùng SSD. Phần dưới hướng dẫn cách đo, cách đọc kết quả và những chỉnh sửa an toàn.
Vì sao hai loại phần mềm này có lúc làm máy chậm
Phần mềm diệt virus có hai kiểu làm việc. Bảo vệ thời gian thực kiểm mỗi tệp ngay khi được mở, chép hay tải về; việc này thường nhanh nhưng cộng dồn khi bạn mở thư mục hàng nghìn tệp hoặc giải nén một kho lớn. Quét định kỳ đọc lần lượt toàn bộ ổ đĩa, có thể kéo dài hàng giờ và chiếm ổ đĩa liên tục trong suốt thời gian đó.
Phần mềm đồng bộ đám mây theo dõi các thư mục được chọn. Mỗi khi tệp thay đổi, nó phải tính toán phần khác biệt, đọc tệp, nén và tải lên. Lần đầu đồng bộ một thư mục lớn, hoặc sau khi bạn đổi tên một thư mục chứa hàng nghìn ảnh, nó có thể bận rộn hàng giờ. Một số phần mềm đồng bộ còn tạo ảnh thu nhỏ, lập chỉ mục tìm kiếm, khiến CPU nhảy lên từng đợt.
Khi hai thứ này chạy cùng lúc, chúng còn nhân tải cho nhau: phần mềm đồng bộ tải tệp mới về, phần mềm diệt virus lập tức kiểm từng tệp đó. Trên máy cấu hình khiêm tốn, đây là lý do quen thuộc của cảm giác máy chậm khi vừa mở lên mà không rõ vì sao.
Đo xem chúng đang ăn bao nhiêu
Trình quản lý tác vụ và công cụ theo dõi tài nguyên có sẵn trong hệ điều hành là đủ để đo:
- Mở trình quản lý tác vụ, thẻ tiến trình, sắp xếp lần lượt theo CPU, bộ nhớ và ổ đĩa. Ghi lại vị trí của tiến trình diệt virus và đồng bộ trong mỗi cột.
- Mở công cụ theo dõi tài nguyên của hệ điều hành, xem thẻ ổ đĩa: danh sách hiện rõ tiến trình nào đang đọc ghi tệp nào. Đây là cách nhanh nhất để bắt quả tang một lần quét hay đồng bộ.
- Đo ba trạng thái: lúc máy yên năm phút sau khởi động, lúc bạn làm việc bình thường, và lúc đang có quét định kỳ hoặc đồng bộ lớn.
- Bấm giờ một việc quen thuộc, ví dụ mở thư mục ảnh lớn hay giải nén một tệp, trong lúc phần mềm đang quét và lúc không quét.
- Tạm dừng đồng bộ trong mười lăm phút bằng nút tạm dừng của chính phần mềm, đo lại việc đó để so sánh.
Không nên tắt bảo vệ thời gian thực của diệt virus để thử, vì máy sẽ không được bảo vệ trong lúc đó. Thay vào đó, so sánh thời điểm có quét và không quét, hoặc dùng tuỳ chọn tạm dừng quét định kỳ mà phần mềm cung cấp. Nếu chênh lệch giữa hai trạng thái nhỏ hơn mức dao động giữa các lần đo, phần mềm đó không phải nút thắt.
Đọc kết quả đo
Bảng dưới gợi ý cách hiểu số liệu thường gặp, dạng xu hướng chung để định hướng:
| Số liệu | Ý nghĩa | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Diệt virus gần như không chiếm gì khi máy yên | Bình thường | Không cần chỉnh |
| Ổ đĩa kịch trần khi quét định kỳ, máy dùng ổ cơ | Quét đang tranh ổ với việc của bạn | Dời lịch quét sang giờ không dùng máy |
| Đồng bộ chiếm CPU và mạng liên tục nhiều giờ | Đang đồng bộ lần đầu hoặc thư mục rất lớn | Chờ xong, hoặc giới hạn băng thông và chọn bớt thư mục |
| CPU nền cao dù không quét, không đồng bộ | Có thể kẹt cập nhật hoặc lỗi | Cập nhật hoặc cài lại phần mềm đó |
| Hai phần mềm diệt virus cùng chạy | Xung đột, quét chồng lên nhau | Chỉ giữ một bộ bảo vệ thời gian thực |
Tình huống cuối bảng rất hay gặp trên máy mua sẵn có kèm bản dùng thử một phần mềm diệt virus, rồi người dùng cài thêm một phần mềm khác. Hai bộ bảo vệ thời gian thực cùng kiểm mỗi tệp không làm máy an toàn gấp đôi, mà làm mọi thao tác mở tệp chậm đi và có thể gây treo máy.
Chỉnh lịch quét và thư mục loại trừ một cách an toàn
Hầu hết phần mềm diệt virus cho phép chọn thời điểm quét định kỳ. Hãy đặt vào khung giờ máy bật nhưng bạn không làm việc nặng, ví dụ giờ nghỉ trưa, hoặc bật tuỳ chọn chỉ quét khi máy rảnh. Một số phần mềm có chế độ cho việc nặng hoặc trình chiếu, tạm hoãn quét và thông báo khi bạn đang chạy ứng dụng toàn màn hình.
Thư mục loại trừ là công cụ mạnh nhưng phải dùng cẩn thận. Chỉ nên loại trừ những thư mục bạn hiểu rõ nội dung và nguồn gốc, ví dụ thư mục dự án lập trình có hàng chục nghìn tệp nhỏ thay đổi liên tục, hay thư mục bộ nhớ đệm của phần mềm dựng video. Không loại trừ thư mục tải về, thư mục tệp đính kèm thư điện tử hay cả ổ đĩa, vì đó là nơi phần mềm độc hại hay xuất hiện.
Với người dùng phổ thông, bộ bảo vệ có sẵn trong hệ điều hành hiện đại đã đủ tốt và được tối ưu để ít ảnh hưởng hiệu năng. Nếu dùng phần mềm diệt virus bên thứ ba, hãy chắc chắn bộ có sẵn đã tự tắt phần bảo vệ thời gian thực để tránh chạy chồng.
Chỉnh đồng bộ đám mây cho bớt nặng
Phần mềm đồng bộ thường có tuỳ chọn chỉ tải tệp về khi cần: tệp hiện trong thư mục nhưng chỉ tải nội dung khi bạn mở. Cách này tiết kiệm dung lượng ổ và giảm lượng đọc ghi. Chọn bớt thư mục đồng bộ, chỉ giữ những gì cần truy cập trên máy này, cũng giảm đáng kể việc theo dõi thay đổi.
Giới hạn băng thông tải lên và tải xuống giúp mạng không bị nghẽn khi đang họp trực tuyến. Một số phần mềm cho tạm dừng đồng bộ theo giờ hoặc khi dùng mạng di động. Nếu bạn sắp chép hoặc đổi tên một thư mục rất lớn, tạm dừng đồng bộ trước, làm xong rồi mới bật lại vào lúc không dùng máy.
Tránh đặt thư mục làm việc của phần mềm nặng như dự án dựng video, máy ảo hay cơ sở dữ liệu vào thư mục đồng bộ. Những tệp lớn thay đổi liên tục sẽ khiến phần mềm đồng bộ làm việc không ngừng, vừa ăn tài nguyên vừa có nguy cơ tạo ra nhiều bản xung đột. Sao lưu chúng theo lịch riêng là cách hợp lý hơn.
Máy ổ cơ, RAM thấp chịu tác động nặng hơn nhiều
Cùng một phần mềm diệt virus và đồng bộ, trên máy dùng SSD và RAM rộng rãi người dùng hầu như không nhận ra chúng chạy, còn trên máy dùng ổ cơ và RAM thấp thì cảm giác máy đơ là chuyện hằng ngày. Lý do là cả hai đều đọc tệp rải rác, đúng kiểu việc mà ổ cơ làm chậm nhất. Một lần quét định kỳ trên ổ cơ có thể khiến mọi thao tác mở tệp khác phải xếp hàng chờ.
RAM thấp làm tình hình tệ thêm: phần mềm diệt virus và đồng bộ đều giữ dữ liệu trong bộ nhớ, đẩy những ứng dụng khác ra ổ đĩa, rồi chính ổ đĩa lại đang bị quét. Hai nút thắt chồng lên nhau. Trong trường hợp này, chỉnh lịch quét chỉ giảm được một phần; giải pháp bền hơn là gỡ nút thắt phần cứng, mà thay SSD thường là bước có hiệu quả rõ nhất.
Vì vậy, khi đọc số liệu đo được, hãy đặt nó trong bối cảnh phần cứng của máy. Phần mềm nền chiếm ổ đĩa ở mức cao trên một chiếc máy ổ cơ không có nghĩa phần mềm đó tệ, mà là ổ đĩa đã quá chậm so với khối lượng việc hiện nay. Con số đó cũng là một bằng chứng tốt khi bạn cân nhắc có nên nâng cấp ổ hay không.
Những tiến trình nền khác đáng để mắt
Ngoài diệt virus và đồng bộ, còn vài loại tiến trình nền hay gây tải theo đợt. Cập nhật hệ điều hành tải và cài gói lớn, có thể chiếm ổ đĩa và CPU trong một khoảng thời gian dài. Lập chỉ mục tìm kiếm quét nội dung tệp để tìm nhanh hơn, thường chạy mạnh sau khi bạn chép nhiều tệp mới. Trình cập nhật của từng hãng phần mềm thức dậy định kỳ để kiểm phiên bản mới.
Phần mềm đi kèm máy của hãng, phần mềm điều khiển chuột, bàn phím, tai nghe, phần mềm của máy in cũng có thể chạy thường trực với dịch vụ riêng. Mỗi thứ ăn ít, nhưng cộng lại đáng kể trên máy RAM thấp. Rà danh sách ứng dụng khởi động cùng máy và dịch vụ nền định kỳ, tắt những gì không dùng.
Nguyên tắc chung là đo trước, chỉnh sau, và mỗi lần chỉ thay đổi một thứ. Nếu thay đổi nhiều thứ cùng lúc mà máy nhanh lên, bạn sẽ không biết thứ nào có tác dụng; nếu máy gặp lỗi, cũng không biết thứ nào gây ra.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gỡ phần mềm diệt virus để máy nhanh hơn không?
Không nên để máy không có bảo vệ. Nếu phần mềm bên thứ ba quá nặng, có thể chuyển sang bộ bảo vệ có sẵn của hệ điều hành, vốn được tối ưu để ít ảnh hưởng hiệu năng. Chỉnh lịch quét thường đủ để giảm phần lớn tác động.
Cài hai phần mềm diệt virus có an toàn hơn không?
Không. Hai bộ bảo vệ thời gian thực cùng kiểm mỗi tệp gây xung đột, làm mở tệp chậm đi và có thể gây treo máy. Chỉ nên giữ một bộ bảo vệ thời gian thực; nếu cần ý kiến thứ hai, dùng công cụ quét theo yêu cầu không chạy thường trực.
Vì sao máy chậm ngay sau khi bật lên rồi mới nhanh dần?
Lúc vừa khởi động, nhiều tiến trình nền cùng chạy: diệt virus cập nhật và kiểm tệp, đồng bộ đám mây đối chiếu thay đổi, trình cập nhật phần mềm kiểm phiên bản. Trên ổ cơ, chúng tranh nhau ổ đĩa nên máy chậm rõ trong vài phút đầu.
Đồng bộ đám mây có làm hao SSD không?
Có ghi thêm dữ liệu, nhưng với người dùng thông thường lượng ghi này nhỏ so với độ bền của SSD hiện nay. Tránh đồng bộ những tệp lớn thay đổi liên tục như máy ảo hay bộ nhớ đệm dựng video để giảm cả lượng ghi lẫn tải nền.
Làm sao biết tiến trình nào đang đọc ghi ổ đĩa liên tục?
Mở công cụ theo dõi tài nguyên của hệ điều hành, chuyển sang thẻ ổ đĩa. Danh sách hiện tên tiến trình cùng tệp đang được đọc ghi và tốc độ. Đây là cách nhanh để biết máy chậm do quét virus, đồng bộ hay lập chỉ mục.
Thêm thư mục vào danh sách loại trừ có nguy hiểm không?
Có nếu loại trừ sai chỗ. Chỉ loại trừ thư mục bạn hiểu rõ nội dung và nguồn gốc, như thư mục dự án hay bộ nhớ đệm của phần mềm chuyên dụng. Không loại trừ thư mục tải về, tệp đính kèm hay cả ổ đĩa.